l

l

l

 

 

Ε.Μ.Π. ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΝΘΕΣΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΙΧΜΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ
η
δυνητικοποιηση
των
υλικων

Γιάννης Ορφανός

 

 

παρουσίαση της διάλεξης
κείμενο διάλεξης
links

σύνθετα υλικά

 

Είναι πλέον γεγονός η συμμετοχή μας στην κοινωνία της πληροφορίας. Η έντονη ροή πληροφοριών της εποχής μας δεν αφήνει τίποτα ανεπηρέαστο. Οι κοινωνικές, οι πολιτισμικές και οι οικονομικές συνθήκες υφίστανται κομβικές αλλαγές. Είναι φυσικό πως μια τέτοια δυναμική εξέλιξη εμπεριέχει θετικές, αλλά και αρνητικές συνέπειες. Παράλληλα, η τεχνολογική εξέλιξη επιταχύνεται και λαμβάνει νέες διαστάσεις. Η τεχνολογία , εκτός από την προσφορά τεχνικών για την επίλυση προβλημάτων , συνεισφέρει και ως στοιχείο πολιτισμικής παραγωγής. Σε μια αμφίδρομη σχέση, η τεχνολογία μορφοποιεί τη σκέψη, και διεγείρει πνευματικές επινοήσεις μέσω του ειδικού δυναμικού που εμπερικλείει.[1]

 

Η μεταφορά της παραπάνω σχέσης στην αρχιτεκτονική είναι άμεση και αναπόφευκτη. Η αλληλεπίδραση της αρχιτεκτονικής σκέψης με τα αρχιτεκτονικά μέσα γίνεται τα τελευταία χρόνια όλο και πιο έντονη. Βέβαια, η κατάκτηση μιας ισορροπίας και μιας αγαστής αλληλεπίδρασης, ίσως να αποτελεί και το ζητούμενο για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική προβληματική. Στη διάθεση του αρχιτέκτονα τίθενται επινοήσεις όπως, η σχεδίαση με ψηφιακά μέσα, η ψηφιακή απεικόνιση, η προηγμένη δομική μηχανική, νέες μέθοδοι παραγωγής και κατασκευής, η τεχνητή νοημοσύνη, η υπολογιστική γεωμετρία, η επιστήμη των υλικών.

 

Παράλληλα με τη δυναμική που προσφέρει η σύγχρονη τεχνολογία εξελίσσεται ένα σύνολο προβλημάτων, το οποίο επίσης αναπτύσσεται με τους ίδιους έντονους ρυθμούς. Ζητήματα που καλούνται να εντοπιστούν, να αναλυθούν και να επιλυθούν, ανακύπτουν εξίσου ως «δημιουργήματα» των νέων κοινωνικών δεδομένων. Ο αρχιτέκτονας, προκειμένου να αντεπεξέλθει, οφείλει να λάβει υπόψη του τις νέες απαιτήσεις αλλά και τα σοβαρά προβλήματα που αγγίζουν το αρχιτεκτονικό έργο.

Επομένως, είναι πια επιτακτική όσο ποτέ η ανάγκη προβληματισμού για τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα.[2] Η εμπλοκή της οικολογικής συνείδησης στο σχεδιασμό και στην κατασκευή σήμερα επιβάλλεται όλο και πιο έντονα από τις καταστάσεις. Η ενεργή συμμετοχή του αρχιτέκτονα συνεπάγεται τη μείωση των χρησιμοποιημένων υλικών, τη διασφάλιση ενός οικονομικού κύκλου ζωής τους, τη φυσική διάρκεια, τον προσανατολισμό προς την επαναχρησιμοποίηση των προϊόντων. Ταυτόχρονα, η  ανακύκλωση των υλικών, η χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, και η ευφυής διαχείριση της ενέργειας ανήκουν επίσης στο πεδίο προβληματισμού μας.

Η εξασφάλιση των βέλτιστων συνθηκών υγιεινής2 στο ευρύτερο περιβάλλον, στο οποίο ζούμε οφείλει επίσης να μας προβληματίσει. Η άνεση , η ασφάλεια, οι υγιεινές συνθήκες εργασίας και διημέρευσης, ένας πολύ-αισθητηριακός σχεδιασμός αποτελούν σημαντικές προκλήσεις.

Η ανάγκη για καλύτερη ποιότητα2 σε συνδυασμό με τη βέλτιστη οικονομία2 μεταφράζεται στην ανάδειξη νέων μεθόδων. Η βιομηχανοποίηση της κατασκευής, το ευέλικτο κτίσιμο, η  ευέλικτη χρήση του κτισμένου περιβάλλοντος, το αποδομημένο κτίριο, η αύξηση της  ποιότητας, το γρηγορότερο κτίσιμο , η διαδικασία παραγωγής μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων σχεδίασης και παραγωγής, κατευθύνονται προς μια τέτοια προοπτική. Τέλος, ο τρόπος ζωής2, η όλο και πιο πολύπλοκη καθημερινότητά μας αναδεικνύει νέα πεδία δράσης, που οφείλουν να αντιμετωπιστούν. Οι έντονοι ρυθμοί ζωής, η διαχείριση της πληροφορίας, , ο κυβερνοχώρος, οι μετακινήσεις, ή ακόμα και το lifestyle εντάσσονται στην προβληματική μας.

 

Τα παραπάνω ζητήματα διαφαίνονται στο άμεσο μέλλον ακόμα πιο επιτακτικά.

Αυτό το νέο πλαίσιο προϋποθέτει κομβικές αλλαγές στη δομή της αρχιτεκτονικής αντίληψης, προκειμένου να χαλιναγωγηθεί και να αντιμετωπιστεί κατάλληλα. Η επιστήμη των υλικών διαδραματίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτή την κατάσταση. Η συνεισφορά του υλικού μέρους της αρχιτεκτονικής είναι το πεδίο πάνω στο οποίο κρίνονται ιδέες και αντιλήψεις, αλλά και που οι χρήστες αντιλαμβάνονται την αρχιτεκτονική.

Η επιστήμη των υλικών έχει να επιδείξει σημαντικά βήματα προόδου. Τα νέα καινοτόμα υλικά είναι προϊόντα της τεχνολογικής αιχμής. Νέα υλικά δημιουργούνται και με τη συνεισφορά τεχνολογιών από άλλες επιστήμες, διαμορφώνοντας νέα δεδομένα για το σύγχρονο αρχιτέκτονα. Προσφέρονται νέες δυνατότητες, νέες υφές, ιδιότητες, νέες μορφές και λειτουργίες, οι οποίες μας γοητεύουν με τη δυναμική που εμπερικλείουν. Εξάλλου η κατάληξη της αρχιτεκτονικής διαδικασίας είναι η υλοποίηση του αρχιτεκτονικού έργου, όπου τα υλικά πρωταγωνιστούν.

 

Παράλληλα, τα συμβατικά υλικά φαίνονται μη ικανά στο να στραφούν προς μια τέτοια κατεύθυνση, αφού έχουν ταυτιστεί με διαφορετικού τύπου προτεραιότητες. Αντίθετα, τα νέα υλικά δεν έχουν αποκτήσει συγκεκριμένη ταυτότητα στη συνείδησή μας, πράγμα που αποτελεί μια επιπλέον ευκαιρία για την προσαρμογή στην αντιμετώπιση των σύγχρονων και μελλοντικών  αντιξοοτήτων.

Ένα από τα κύρια θέματα που αφορούν στα καινοτόμα υλικά είναι η αναγκαιότητά τους. Πρόκειται δηλαδή για επινοημένες αναγκαιότητες ή για αναγκαίες επινοήσεις?

Είναι γεγονός ότι η τεχνολογική παραγωγή σήμερα δεν σχετίζεται άμεσα με τις κοινωνικές επιταγές, οδηγώντας πολλές φορές σε ήσσονος σημασίας προϊόντα ή ακόμα και σε προϊόντα του συρμού. Τα υλικά, ως προϊόντα και αυτά, πρέπει να έχουν ένα λόγο ύπαρξης. Οι στιλιστικές διαθέσεις και η στείρα καινοτομία δεν αρκούν ως λόγοι για ένα σοβαρό ενδιαφέρον για τα νέα υλικά.

Στις μέρες μας  η σχετικά περιορισμένη ,σε ποσότητα και σε διάρκεια, αλλά και η συνεχώς αυξανόμενη, εφαρμογή τους δε μπορεί να μας προσδώσει ασφαλή συμπεράσματα. Η προβληματική γύρω από την αναγκαιότητα των νέων υλικών και την προοπτική αφομοίωσής τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη κάλυψη των ουσιαστικών αναγκών μας.

Τα καινούρια υλικά δειλά δειλά κάνουν την εμφάνισή τους, ενώ παράλληλα παρατηρείται ένα διεθνές ενδιαφέρον σε ερευνητικό επίπεδο. Μαθαίνοντας για τα νέα υλικά, διαπιστώνεται μία ευελιξία που έχει να κάνει με την πληροφορία και τη συμβολή της στη διαμόρφωση των υλικών. Ωστόσο, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς σαν επιπλέον χρώματα, που προστίθενται στην «παλέτα» του αρχιτέκτονα. Αντίθετα έχουμε να κάνουμε με ένα ανοικτό σύστημα σχεδίασης και παραγωγής υλικών, το οποίο πληροί τις προϋποθέσεις να αντεπεξέλθει στα σημαντικά προβλήματα και  στις απαιτήσεις που θα τεθούν εν καιρώ.

Τα νέα υλικά είναι σύνθετα, παράγονται  μέσα στο εργαστήριο από ειδικούς και στη γενική σύλληψή τους συνδυάζουν τις ιδιότητες διαφορετικών υλικών .

 Σύνθετο είναι ένα στερεό υλικό το οποίο προκύπτει, όταν  δύο ή περισσότερα διαφορετικά συστατικά υλικά στοιχεία, το καθένα από τα οποία έχει τα δικά του χαρακτηριστικά , συντίθεται.[3]

 Το αποτέλεσμα είναι ένα καινούριο υλικό, του οποίου οι ιδιότητες διαφέρουν και υπερέχουν των ιδιοτήτων των συστατικών στοιχείων, αλλά και που τα αναμειγνυόμενα στοιχεία διατηρούν τα δικά τους χαρακτηριστικά. Στην πράξη ένα σύνθετο είναι ο συνδυασμός δύο κύριων στοιχείων : ενίσχυσης και μήτρας. Ενώ υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι κατηγοριοποίησης των βιομηχανικών σύνθετων υλικών, υπάρχουν κυρίως τρεις βασικές ομάδες, που διακρίνονται ανάλογα με το μητρικό υλικό:

Σύνθετα μεταλλικής μήτρας (MMC) ,σύνθετα κεραμικής μήτρας (CMC) και σύνθετα  πολυμερούς μήτρας (PMC). Στην τελευταία περίπτωση η μήτρα κατασκευάζεται από γιγάντια μόρια διαμορφωμένα με μικρότερα μόρια της ίδιας ουσίας. Τυπικά σύνθετα πολυμερούς μήτρας στην αρχιτεκτονική είναι ο πολυεστέρας και η εποξειδική ρητίνη. [4]

Η ενίσχυση, αποτελείται από ίνες ενός ή πολλών τύπων, εμβαπτίζεται στη μήτρα , στην οποία προσκολλά τάχιστα. Εκτός των δύο κύριων στοιχείων, μήτρα και ενίσχυση, ένα σύνθετο μπορεί να περιέχει προσθετικά και fillers. Τα τελευταία εμπλέκονται σε τέτοιο βαθμό, ώστε να προσθέτουν όγκο με το ελάχιστο προστιθέμενο βάρος. Τα προσθετικά είναι συνήθως χημικές ενώσεις που προσδίδουν, για παράδειγμα, χρώμα ή καλύτερη αντιπυρική προστασία. Άρα, καθώς τα προσθετικά και τα fillers επηρεάζουν την ισχύ του συνθετικού, τελικά η επιλογή της μήτρας και της ενίσχυσης, και η μεταξύ τους διασύνδεση, ορίζει τις ιδιότητες και την απόδοση ικανοτήτων του προϊόντος που προκύπτει.

Συναντώνται αρκετοί διαφορετικοί τύποι ινών , ανόργανες και οργανικές, όπως γυαλί, άνθρακας, πολυαιθυλένιο και άλλα. Οι ίνες παρουσιάζονται σε μία ποικιλία τύπων ,όπως συνεχόμενες ή κομματιασμένες. Λόγω του κόστους οι ίνες γυαλιού είναι ο πιο διαδεδομένος τρόπος επανενίσχυσης στην αρχιτεκτονική. Τα πιο προηγμένα, βασιζόμενα σε ίνες, προϊόντα προκύπτουν μέσω της ύφανσης (knitted/woven fabrics). Το βιομηχανικό πλέξιμο και οι μηχανές ύφανσης δίνουν την επιπλέον δυνατότητα για μεγάλη ποικιλία, συμπεριλαμβάνοντας επίσης και την ανάμειξη διαφορετικών τύπων ινών.

 Υπάρχουν πολυάριθμοι τρόποι παραγωγής ενός σύνθετου υλικού. Αυτό μπορεί να αποτελείται από στρώσεις ενίσχυσης, οι οποίες μέσω της επίδρασης του μητρικού υλικού συντίθεται, η μία πάνω στην άλλη. Ένα καλούπι είναι απαραίτητο, είτε για την παραλαβή πολύπλοκων μορφών, είτε ακόμα κι αν πρόκειται για μια επίπεδη ανοιχτή επιφάνεια.

 Κύρια πηγή τεχνογνωσίας αλλά και έμπνευσης αποτελούν οι βιομηχανίες κατασκευής αεροπλάνων, πλοίων, ακόμα και αυτοκινήτων, όπου η εφαρμογή σύνθετων  υλικών είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη εδώ και δεκαετίες. Η αναζήτηση υλικών με μεγάλη αντοχή και ταυτόχρονα με μικρό βάρος, υψηλή ταχύτητα κατασκευής και σχετικά μικρό κόστος καθοδήγησαν την έρευνα στους παραπάνω τομείς, γεγονός που συμβαίνει εξαιτίας της μαζικής παραγωγής και των τεράστιων οικονομικών μεγεθών που χαρακτηρίζουν αυτές τις βιομηχανίες. Η υιοθέτηση τεχνολογίας και τεχνογνωσίας από την αεροναυπηγική και την ναυπηγική δεν αφορά μόνο στο σχεδιασμό και στην παραγωγή υλικών, αλλά έχει δρομολογηθεί με το δανεισμό προηγμένων προγραμμάτων σχεδίασης  για τη διεκπεραίωση εξεζητημένων αρχιτεκτονικών έργων.(CATIA)

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μεθόδου προσέγγισης και παραγωγής  συνθετικών υλικών είναι  αυτό της panelite

Η panelite είναι ένα πρακτορείο ανάπτυξης νέων υλικών για αρχιτεκτονική, το οποίο εδρεύει στη Νέα Υόρκη και ιδρύθηκε το 1997 από 2 αρχιτέκτονες που προσπαθώντας να βρουν το κατάλληλο υλικό για ένα έργο τους , αποφάσισαν να το παραγάγουν μόνοι τους. Έτσι, έχει συγκροτηθεί μια εταιρεία της οποίας η δομή στηρίζεται στην άμεση σχέση της αρχιτεκτονικής με την παραγωγή του υλικού. Αποτελείται από εκπαιδευμένους αρχιτέκτονες με εμπειρία σε μεθόδους παραγωγής, που εργάζονται με στόχο την επινόηση υλικών ικανών να εξυπηρετήσουν και να προάγουν το αρχιτεκτονικό έργο. [5]

Διαφέροντας από άλλους κατασκευαστές η καταγωγή της εταιρείας είναι η ίδια η αγορά της, η αρχιτεκτονική. Η παραγωγή τροφοδοτείται από τις ανάγκες και τις παραμέτρους της αρχιτεκτονικής , και αντίστροφα την τροφοδοτεί. Ο οραματισμός νέων υλικών, η παραγωγή τους ,η επέκταση των δυνατοτήτων συμβατικών υλικών, η ικανοποίηση συγκεκριμένων απαιτήσεων από σχεδιαστές, αποτελούν το αντικείμενο της  panelite.

Η panelite αναπτύσσει νέα υλικά λαμβάνοντας υπ’όψη μεθόδους από άλλες βιομηχανίες , όπως είναι η αεροναυπηγική, ή ναυπηγική, και τις αφομοιώνει μέσω μίας τεχνικής επεξεργασίας ενός πρωτοτύπου, η οποία εξαρτάται από την επανάληψη και την αξιολόγηση.5

Για την εφαρμογή της παραπάνω διαδικασίας είναι σημαντική η ύπαρξη μίας σειράς παραγωγής πρωτοτύπων, προκειμένου να αξιολογηθούν και να υπεισέλθουν αισθητικά, τεχνικά και παραγωγικά κριτήρια. Πολυάριθμες δοκιμές είναι απαραίτητες, ώστε να καθορίσουν αν μια συγκεκριμένη τεχνική αποφέρει συνεπή αποτελέσματα, ή να καθορίσουν αν ένα αισθητικό ή παραστατικό χαρακτηριστικό (διαφάνεια ή πάχος) μπορεί να διατηρηθεί  αν η μέθοδος παραγωγής αλλάξει προς βελτίωση άλλων παραμέτρων. Τέλος, η επαναληπτική μέθοδος αφήνει περιθώρια σε ορισμένες περιπτώσεις για απρόσμενα αποτελέσματα. Ένα λάθος στις δοκιμές, μπορεί να οδηγήσει σε μία νέα ερευνητική διαδικασία. Ένα λάθος λοιπόν στην επαναληπτική μέθοδο δύναται να μετατραπεί σε οδό πειραματισμού.

Το παράδειγμα της panelite μας καταδεικνύει την επαναφορά του αρχιτέκτονα στη διαδικασία παραγωγής του υλικού. Ο πειραματισμός, η σχεδίαση και η αναζήτηση του καινούριου καλούν τον αρχιτέκτονα στο εργαστήριο, προκειμένου να συνεργαστεί για την κατάλληλη λύση.

Εκτός από τις αναδυόμενες εταιρείες που στρέφονται στα νέα καινοτόμα υλικά, οι οποίες όλο και πληθαίνουν, ενδιαφέρον προκαλείται και για άλλους φορείς. Είναι γνωστό π.χ. το τμήμα της ΟΜΑ για τη διερεύνηση νέων υλικών, φαινόμενο που παρατηρείται και σε αρχιτεκτονικά γραφεία αναλόγων μεγεθών, αλλά και σε γραφεία όπως η Ove Arup, Buro Happold που βρίσκονται σε ακόμα πιο στενή επαφή με τις νέες τεχνολογίες. 

Ταυτόχρονα τα τελευταία χρόνια διεξάγεται έρευνα από διεθνώς αναγνωρισμένα ιδρύματα αρχιτεκτονικής, για την παραγωγή νέων υλικών με σχετικές κατευθύνσεις και εργαστήρια. π.χ. ΜΙΤ(τμήμα Αρχιτεκτονικής,Building Technology), Αrchitectural Αssociation (τμήμα: Αναδυόμενες τεχνολογίες και σχεδιασμός), το πανεπιστήμιο του Kingston, οπού διεξάγεται μεγάλης κλίμακας έρευνα κ.α.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της αρχιτεκτονικής σχολής του πανεπιστημίου του Harvard,[6] όπου στα πλαίσια του project «ενενήνταοκτώ τοις εκατό τίποτα», οι φοιτητές έρχονται σε επαφή με ένα πολύ σημαντικό υλικό, το aerogel. Το aerogel είναι είναι ένα υλικό που παράγεται με μεταφορά τεχνολογίας από τη NASA. Πρόκειται για ένα υπέρ-ελαφρύ υλικό , το οποίο  αποτελείται κατά 99,8 τοις εκατό από αέρα. Αποτελεί ένα στερεό βασιζόμενο στο πυρίτιο με μία πορώδη και σπογγώδη δομή και είναι 1000 φορές λιγότερο πυκνό από το γυαλί, το οποίο επίσης βασίζεται στο πυρίτιο. To aerogel παρέχει  εξαιρετική μόνωση, αφού πάχος μιας ίντσας από το υλικό μονώνει όσο τριάντα δύο στρώσεις γυαλιού, διαλύοντας εν δυνάμει κάθε ανάγκη διάκρισης μεταξύ ανοιγμάτων και τοίχων. Η ομάδα που ασχολήθηκε με το prοject διερεύνησε στην πράξη τις δυνατότητες του aerogel. Επεξεργαζόμενοι αρχικά ψηφιακά μοντέλα, παρήγαγαν μικρές πλάκες με τη βοήθεια thermojet rapid prototyping machine, όπου και χρησιμοποιήθηκαν καλούπια από γυαλί για να αντεπεξέλθουν στις υψηλές πιέσεις και θερμοκρασίες. Αξιοσημείωτη είναι η παραγωγή ποικίλων τύπων πλακών με τη χρήση μόνο ενός τύπου καλουπιού. Ο τρόπος με τον οποίο διαχυνόταν το aerogel καθόριζε και τα διάφορα αποτελέσματα. Η ίδια μέθοδος χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή μεγαλύτερων πλακών με τη βοήθεια της ρητίνης. Τα ψηφιακά μοντέλα μεταφράστηκαν σε φόρμες από στερίνη με τη βοήθεια  διαδικασίας numerically controlled milling. Στο καλούπι με την στερίνη εκχύθηκε προσεκτικά η ρητίνη, δημιουργώντας τελικά εξίσου εντυπωσιακά αποτελέσματα.

 Σε αντίθεση με τα συμβατικά υλικά , εδώ ο τρόπος   σύλληψης και παραγωγής καθιστά την άμεση εμπλοκή του αρχιτέκτονα επιτακτική στην προκειμένη διαδικασία. Έτσι ίσως να έχουμε να κάνουμε με τη δημιουργική συμμετοχή του αρχιτέκτονα σε ένα ξεχασμένο μέρος της αρχιτεκτονικής διαδικασίας, αφού το πρακτικό και απτό μέρος έχει φτάσει να υπολείπεται της μελέτης. Επομένως, δύναται να επαναδιαμορφωθεί μέσω της σχεδίασης και παραγωγής των υλικών μια πιο άμεση επαφή με την υλική διάσταση, ανάγοντάς τη στο μοντέλο του αρχιτέκτονα-τεχνίτη που σχεδιάζει και κατασκευάζει.  

Είναι γεγονός πως η αρχιτεκτονική κοινότητα είχε υπόψη της τα σύνθετα υλικά εδώ και πολλά χρόνια, οπού μάλιστα είχαν δώσει το ερέθισμα σε αρχιτέκτονες να οραματιστούν νέες κατασκευές (Kisho Kurokawa, Archigramm κ.α.). Οι τεχνολογικές γνώσεις της εποχής και το τότε απαγορευτικό κόστος δεν άφησε το περιθώριο για περαιτέρω εξέλιξη. 

Σύνθετα υλικά όμως συναντώνται στο αρχιτεκτονικό έργο σήμερα σε πολύ μεγάλο βαθμό, αλλά περιορίζονται κυρίως στην επίλυση περιορισμένων και χρηστικών προβλημάτων που αφορούν κυρίως επιστρώσεις, μονώσεις, ενισχύσεις κ.α..[7] Η πορεία βέβαια της πιο ουσιαστικής ένταξής τους στην κατασκευή των κτιρίων έχει δρομολογηθεί. Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται κτίρια που περιλαμβάνουν νέα υλικά σε εξωτερικούς και εσωτερικούς χώρους, είτε ως επικαλύψεις είτε ως δομικά στοιχεία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Eden Project στην Κορνουάλη της Μ. Βρετανίας που σχεδιάστηκε από τον Nicholas Grimshaw. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κατασκευή κάλυψης φυτών, αφιερωμένη στην παγκόσμια βιοποικιλότητα. Οι οκτώ διασυνδεδεμένοι γεωδαιτικοί θόλοι παρέχουν το μέγιστο καλυπτόμενο χώρο με  την ελάχιστη επιφάνεια κάλυψης. Η φωτεινότητα και ο κατασκευαστικός κάνναβος των θόλων πραγματοποιείται με τη χρήση ενός προηγμένου πλαστικού υλικού, του ETFE foil (αιθυλοτετραφλωροεθυλαίνιο).[8] Το ETFE είναι ένα copolymer, ένα πλαστικό που διαμορφώνεται σε μια εξαιρετικά λεία, πολύ λεπτή, αλλά και ανθεκτική μεμβράνη με χαμηλές κολλώδεις ιδιότητες. Στην πράξη μεταφράζεται σε μια επιφάνεια που διατηρείται καθαρή, αφού τίποτα δεν προσκολλάται πάνω της, που να μην απομακρύνεται με το νερό της βροχής. Παρουσιάζεται με μικρό βάρος, άθικτο στην ατμοσφαιρική ρύπανση, και διαπερατό στην ακτινοβολία UV, ενώ ο κύκλος ζωής του υπολογίζεται έως και τα 40 χρόνια. Το ETFE είναι ανακυκλώσιμο, σε αντίθεση με το PVC ή άλλους παλιούς τύπους πλαστικών, αφού έχουν χρησιμοποιηθεί λίγα προσθετικά για την παραγωγή του. [9]

Τα πλεονεκτήματα απόδοσης είναι σημαντικά. Τα ανοίγματα 11 μέτρων που πραγματοποιήθηκαν στα μεγαλύτερα εξάγωνα, θα ήταν αδύνατο να καλυφθούν με μία μόνο στρώση γυαλιού. Η  υψηλή του απόδοση θερμομόνωσης είναι ανώτερη του τριπλού τζαμιού. Τέλος, η τοποθέτηση των εξαγώνων στα πλαίσιά τους επιτεύχθηκε με τη μεταφορά λεπτομερειών τεχνολογίας από τη ναυπηγική.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το έργο των Susan Kolatan Bill McDonald, O/K Aparments.

Το project αυτό έλαβε χώρα σε μια προπολεμική πολυκατοικία στο Μανχάταν. [10]

Τα διαμερίσματα συλλήφθηκαν ως ένα δίκτυο «τοποθεσιών», ένα ενεργό επιχειρησιακό πεδίο δυναμικών παρεμβάσεων. Προκειμένου να προσδιοριστεί η ταυτότητα των τοποθεσιών, ο σχεδιασμός προήλθε από τη χρησιμοποίηση μιας συνδυαστικής λογικής. Καθημερινά οικιακά αντικείμενα διαπλέκονται , ανάλογα με τις ομοιότητές τους. Αυτό λαμβάνει χώρα ως προς τη μορφολογία, την απόδοση, την κλίμακα, το πρόγραμμα, τη διαδικασία και την οικονομία χρόνου. Αυτά τα χαρακτηριστικά, οι ιδιότητές και οι σχέσεις των διαπλεκόμενων κατηγοριών, εγγράφονται μέσω του κατάλληλου λογισμικού. Παράγεται επομένως μια σύνθεση νέων μορφολογικών και προγραμματικών συνθηκών. Τα παραγόμενα οικιακά μέρη προτείνονται ως μια ανοίκεια οικειότητα. Αυτή η διφορούμενη στάση μεταξύ μορφής και προγράμματος παρέχει τις πιθανότητες για την προσαρμογή στις ιδιαίτερες ανάγκες και επιθυμίες των κατοίκων.

Σε αντίθεση με το συμβατικό διαχωρισμό δωματίων, δεν εγγράφονται ευανάγνωστες διακρίσεις μεταξύ χώρου και προγράμματος. Η τεχνική κατασκευής με καλούπι τύπου «fuselage» (ατράκτου),  χρησιμοποιεί fibreboard υψηλής πυκνότητας,  σύνθετη ξυλεία και πηχάκια αλουμινίου, κομμένα με computer numerically controlled (CNC) machines. –επίσης με παρόμοια τεχνική έγινε και η μακέτα από θερμικό πλαστικό. Ως μέρος της διαδικασίας κατασκευής των καλουπιών, τα κενά πληρώθηκαν με αφρό και διαμορφώθηκαν έτσι, ώστε να υπακούουν στα περιγράμματα του «fuselage». Έπειτα προστέθηκε ένα σκληρό κάλυμμα  για να αναλάβει τις χρωματισμένες στρώσεις fibreglass . Η απομάκρυνση των καλουπιών διευκολύνθηκε από τις λείες και καμπύλες μορφολογίες. Το fibreglass επιλέχθηκε, γιατί αποτελεί μια συνεχή (διπλά καμπυλούμενη), ανθεκτική, αδιάβροχη, αυτοφερόμενη κατασκευή. Το υλικό αυτό επιλέχθηκε επίσης , επειδή πρόκειται για ένα υλικό χωρίς ποιότητες, αφού το fibreglass μπορεί να μιμηθεί πολλές υφές...ή καμία, στην επιφάνειά του. Ένα λογισμικό στατικού υπολογισμού χρησιμοποιήθηκε για να ελέγξει την κατασκευή, την τάση και την ένταση του υλικού.

Η διαστασιολόγηση και η μέθοδος κατασκευής υπαγόταν κατά πολύ στην ευθύνη των αρχιτεκτόνων, σε στενή συνεργασία με αρκετούς κατασκευαστές και παραγωγούς.

 Ενδιάμεσο στάδιο σε μία εξελισσόμενη προώθηση των σύνθετων υλικών, έρχεται να αποτελέσει η βελτίωση των συμβατικών υλικών. Η ενίσχυση ευρέως διαδεδομένων υλικών μπορεί να μας εισαγάγει σε μια μη στατική ,αλλά ευέλικτη αντιμετώπιση. Η ενίσχυση του σκυροδέματος ή του ξύλου με ίνες, ή ακόμη και με τους  κατάλληλους αισθητήρες αργότερα, είναι δυνατόν να μας φέρει σε συνειδητή επαφή με το ουσιαστικό πλεονέκτημα  των νέων υλικών, τη σύνθεση.

  

ύλη + πληροφορία

 

Η σύνθεση ως παράμετρος παραγωγής ισοδυναμεί με την κατάκτηση μιας συνεχούς εξελικτικής πορείας.. Εδώ έγκειται και η σημαντική προοπτική που εντοπίζεται στη μεθοδολογία της επιστήμης των υλικών, σε μια προσέγγιση συνθετική, ροική, ευέλικτη και με ένα απέραντα ευρύ πεδίο. Η τάση για βελτίωση, οι νέες τεχνικές και οι αναδυόμενοι προβληματισμοί δίνουν μια νέα διάσταση στα νέα σύνθετα υλικά.

 Τα σύνθετα υλικά εκτός από τη σύνθεση καθ’ αυτών υλικών μεταξύ τους ,αφορούν και στη σύνθεση υλικών με πληροφορία, απόρροια της συνεργασίας της επιστήμης των υλικών και της επιστήμης της πληροφορίας. Το αποτέλεσμα είναι τα «έξυπνα» υλικά τα οποία ..

«… είναι ένα πλήρες γέννημα της εποχής της πληροφορίας», όπως θα πει σχετικά ο P.F.Cobin[11]

 Ως απόρροια της τεχνολογικής προόδου και των αναδυόμενων κοινωνικοπολιτισμικών αναγκών «έξυπνα» προϊόντα εφευρίσκονται και αρχίζουν να προτείνονται στους πολίτες καταναλωτές. Έτσι, διευρύνοντας το πεδίο ενδιαφέροντός μας, εντοπίζουμε γύρω μας «έξυπνους» εισβολείς σε κάθε τομέα της καθημερινότητάς μας και όχι μόνο. Είτε ως γεγονότα είτε ως αποτελέσματα ερευνών και πειραματισμών, οικειοποιούμαστε σιγά τον «έξυπνο» πολιτισμό. Έξυπνα αυτοκίνητα, έξυπνα έπιπλα, έξυπνα ρούχα, έξυπνα χάπια, έξυπνα ιατρικά εργαλεία, έξυπνα μέλη μεταμόσχευσης, έξυπνα σπίτια, έξυπνα τηλέφωνα και πολλές άλλες ευφυείς επινοήσεις μας καθιστούν κοινωνούς μιας νέας πραγματικότητας. Τα έξυπνα προϊόντα αποτελούν το μέσον προπαγάνδας της εποχής της πληροφορίας. και μας εισαγάγουν ασυνείδητα ή όχι σε ένα νέο πεδίο. Εκεί, η πληροφορία και ύλη συναντώνται, σε μια διαρκή όσμωση δυναμικών με αποτελέσματα που άλλοτε θα μας τρόμαζαν. Ο διφορούμενος χαρακτήρας τους συνίσταται στις πρωτόγνωρες  διευκολύνσεις που παρέχουν, αλλά και στους κινδύνους που ελλοχεύουν σε αυτά. Η εξέλιξη που θα έχουν δεν είναι προδιαγεγραμμένη, αλλά εξαρτάται από τη διαχείρισή τους. Επομένως, και στην περίπτωση των «έξυπνων» υλικών η εποικοδομητική αξιοποίησή τους είναι συνάρτηση του βαθμού γνώσης μας γι’αυτά.

 Τα έξυπνα υλικά ενσαρκώνουν το πρόβλημα της σχέσης μεταξύ πληροφορίας και ύλης. Έτσι, ώστε αντιμετωπίζονται ως ένα υβριδικό προϊόν της επιστήμης της πληροφορίας και της επιστήμης των υλικών, αποτελώντας χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας διεπιστημονικής τεχνολογίας.11 Έχουμε να κάνουμε με ένα προϊόν το οποίο αναδύεται από τη συνάντηση ειδικών, οι οποίοι ενώνουν τις ικανότητες τους. Τα έξυπνα υλικά κατάγονται από μια συνθετική προσέγγιση. Σύμφωνα με τις επιστημονικές κοινότητες τέτοια υλικά υπάρχουν και στην αρχιτεκτονική, μπορούν να συμπλακούν μεταξύ τους, και ήδη εφαρμόζονται σε ποικίλα περιβάλλοντα.

Ανάλογα με τις ανάγκες απόδοσης ενσωματώνονται οι κατάλληλες ιδιότητες. Συναντάμε λοιπόν υλικά με μεταβαλλόμενο χρωματισμό, όπως είναι τα φωτοχρωμικά και θερμοχρωμικά υλικά, υλικά διαχείρισης φωτός όπως είναι τα ηλεκτροφωτεινά, τα φθορίζοντα, τα φωσφορίζοντα. Έχουμε ακόμα τα κινούμενα υλικά, όπως είναι τα αγώγιμα πολυμερή, τα διηλεκτρικά ελαστομερή, τα πιεζοηλεκτρικά υλικά, τα πολυμερή gel, τα κράματα με μνήμη της μορφής του. Επίσης αυτοσυναρμολογούμενα και αυτοδιαγνωστικά υλικά, όπως τα υλικά με οπτικές ίνες και τα συρραπτόμενα υλικά. Υλικά με εναλλασσόμενη θερμοκρασία όπως είναι τα θερμοηλεκτρικά υλικά. Τέλος, ρευστές ουσίες με αλλαζόμενη πυκνότητα, όπως MRFs (Magneto-Rehological fluids). [12]

 Ο Toshinori Tagaki, ήδη από το 1989 στο πρώτο διεθνές συνέδριο για τα «Έξυπνα υλικά και συστήματα»  διακρίνει τρία επίπεδα ευφυΐας των υλικών :[13]

 Το πρώτο επίπεδο έχει να κάνει με τρεις λειτουργίες: αίσθηση, δράση και επεξεργασία

Αυτές οι 3 λειτουργίες, υποστηριζόμενες από τις κατάλληλες δομές, συνοδεύονται από ενέργεια και από τη μεταφορά πληροφορίας στο βαθμό φυσικό-χημικών διαδικασιών.

 Το δεύτερο επίπεδο καλύπτει γνήσιες έξυπνες λειτουργίες: αυτό-διάγνωση, αυτό-διόρθωση, αυτό-διάσπαση, ομοιόσταση, αυτοδιδακτισμός, και διαφορετικές ανταποκρίσεις. Αυτές οι λειτουργίες προσδίδονται στα υλικά με τη μορφή μικροσκοπικών λογισμικών συστημάτων, όμοια ,ως προς τις αρχές τους, με τα συστήματα που χρησιμοποιούνται στη ρομποτική.

 Στο τρίτο επίπεδο ανήκουν λειτουργίες που ανταποκρίνονται σε ένα άλλο είδος ευφυΐας: προσαρμογή σε ανθρώπινες και σε κοινωνικές αξίες όπως είναι η διάσωση πηγών, η αξιοπιστία, η φιλικότητα, η ποιότητα ζωής, ακόμα και η αρμονία.

 Επίσης η κατηγοριοποίηση των υλικών σε τέσσερις τάξεις σε συνάρτηση  με τη λειτουργία που αντιπροσωπεύουν είναι πλέον κλασσικές και αποδεκτές. Αυτές είναι :

Α. Ευαίσθητα υλικά, εφοδιασμένα με captors, παρέχοντας πληροφορίες για το περιβάλλον τους ή και για τα ίδια.

Β. Ενεργά υλικά παρεχόμενα με activators(ενεργοποιητές), που έχουν την ικανότητα να τροποποιούν το περιβάλλον τους ή την εσωτερική τους κατάσταση με στόχο να αντεπεξέλθουν σε κάθε  διάσπαση- π.χ. σε μερικά υλικά η ρήξη των ινών θέτει σε λειτουργία ένα σήμα συναγερμού υποδηλώνοντας μια μεταβολή της κατασκευής κατά 1%, προτού να σπάσει.

Γ. Προσαρμοστικά υλικά που συνδυάζουν τις λειτουργίες του captor kai toy activator, τα οποία είναι ικανά να ανταποκρίνονται στην τροποποίηση ή τη διάσπαση στο περιβάλλον τους , επεξεργάζομενα τις πληροφορίες που έλαβαν.

Δ. τελικά, γνήσια έξυπνες κατασκευές θα μπορούσαν ή θα μπορούν, όχι μόνο να είναι ικανές να αντιδράσουν, αλλά επίσης να είναι ικανές να διδάξουν τους εαυτούς τους, και να προικιστούν με μια ποικιλία από αισθήσεις, που θα τους επιτρέπει μια επιλογή ανταποκρίσεων.   

Με την εμπλοκή των επιστημών της πληροφορίας η δημιουργία νέων υλικών μεταφέρεται σε ένα νέο πρωτόγνωρο επίπεδο, όπου η εξέλιξη και η αλληλεπίδραση με τα περιβάλλοντα  θα είναι και χαρακτηριστικά δικά τους. Οι ποιότητες των υλικών μπορούν να μετατρέπονται έτσι, ώστε να είναι δυνατή η αλλαγή των χημικό-φυσικών χαρακτηριστικών του αντικειμένου ανάλογα με την περίσταση, αναλαμβάνοντας έπειτα τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά. Οι παραπάνω καινοτομίες επηρεάζουν και την επιστήμη των συμβατικών υλικών με αποτέλεσμα την παραγωγή κρυστάλλων, ημι-αγωγών(conductors), προηγμένων κεραμικών, μετάλλων και γυαλιών με υψηλή αντοχή και υψηλή απόδοση. Επίσης, τα υπάρχοντα σύνθετα υλικά, όπως gels,films,λεπτά πολυμερή, υπεραγωγοί, υφίστανται νέες μετατροπές. Εφαρμογές που προς το παρόν  χρησιμοποιούνται κυρίως από τεχνολογίες laser και από τους τομείς της φαρμακευτικής.[14] 

 Η ευφυΐα των υλικών οφείλεται ως προς το καθαρά τεχνολογικό επίπεδο στους αισθητήρες-sensors, οι οποίοι και προσδίδουν τη διαδραστική ικανότητα των έξυπνων υλικών.

Οι αισθητήρες είναι συσκευές ικανές να μετράνε τις αλλαγές σε δοθείσες φυσικές μεταβλητές (ήχος, φως, δυνάμεις, ηλεκτρομαγνητικά πεδία κ.α.), δίνοντας ένα σήμα σε ανταπόκριση. Ανάλογα με την καλυπτόμενη ποσότητα, το σύστημα μπορεί να είναι ακουστικό, με συμπιεσμένο αέρα, οπτικό, ηλεκτρικό ή ηλεκτρομαγνητικό. Το μέτρο εμβέλειας της κάμερας, το φωτοηλεκτρικό κύτταρο στο ασανσέρ και το μικρόφωνο του τηλεφώνου είναι όλα σένσορες.

Σήμερα ο συνδυασμός των αισθητήρων με συστήματα υπολογιστών έχει διευρύνει σε πολύ μεγάλο βαθμό τις δυνατότητες αντίληψης και ανταπόκρισης των αισθητηριακών συστημάτων. Έως πρόσφατα η εφαρμογή των αισθητήρων αφορούσε κυρίως σε συστήματα ελέγχου, στη δημόσια και ιδιωτική ασφάλεια αλλά και στο τομέα της παραγωγής. Όμως τελευταία ο συνδυασμός υπολογιστών, αισθητήρων και μικροσυσκευών οδήγησε στη δημιουργία μικρο-ηλεκτρικών- μηχανικών συστημάτων, τα επονομαζόμενα MEMS κατά το Micro-electro-mechanical-systems. Τα ΜΕΜΣ είναι προϊόντα κατασκευασμένα από μικρο-επεξεργασμένη σιλικόνη, που προσφέρει πολυάριθμες δυνατότητες και μπορεί να εισέλθει μέσα σε ένα μικροτσίπ. Μέσω ειδικών φυσικό-χημικών επεξεργασιών, μπορούν να ταλαντώνονται, να δονούνται ή να τεντώνονται (στο βαθμό της μεμβράνης σιλικόνης) σε ανταπόκριση με τη μηχανική κατάσταση του περιβάλλοντός τους (πιέσεις, αιφνιδιαστικές δυνάμεις ή κίνηση). Το μέγεθος της συσκευής, εφόσον χωράει μέσα σε ένα μικροτσίπ, φτάνει τα μερικά μικρόνια (ένα χιλιοστό του χιλιοστού).14

Εισάγονται για πρώτη φορά το 1990 και δημιουργούνται με την ίδια λιθογραφική μέθοδο, με την οποία κατασκευάζονται τα μικροτσίπ, τα ΜΕΜΣ διασκορπίζονται βαθμιαία στην αγορά ως σένσορες σε όργανα ακριβείας και σε πολλές βιομηχανικές εφαρμογές. Η νέα ανεπτυγμένη γενιά αισθητήρων χρησιμοποιούνται σε πολλές συσκευές : από την βιομηχανική αυτοματοποίηση  έως τη φαρμακευτική, από αερόσακους έως domotics.

 Χρησιμοποιώντας και αναπτύσσοντας νέες χημικές και φυσικές τεχνικές χειρισμού σε λίγα χρόνια οι επιστήμονες θα μπορούν να παραγάγουν μια σειρά τέτοιων μηχανών που δε θα είναι ορατές από γυμνό μάτι. Αυτά τα προϊόντα ανήκουν στον πολλά υποσχόμενο τομέα της νανοτεχνολογίας. Αν και σε θεωρητικό επίπεδο μέχρι στιγμής, η νανοτεχνολογία θα είναι σε θέση να δημιουργήσει self-replicating μηχανικές συσκευές  (ικανές να αναπαραγάγονται αυτόνομα) και να κατασκευάσει προϊόντα σε νανομετρική κλίμακα (δισεκατομμυριοστά του μέτρου) ή ακόμα σε επίπεδο ατόμου με άτομο, μορίου με μόριο. Αυτές οι τεχνολογίες προβλέπεται να εφαρμοστούν στην πράξη σε δέκα με δεκαπέντε χρόνια. Στα πλαίσια της προσαρμογής των υλικών στην εκάστοτε απαιτούμενη λειτουργία , τα νανοτεχνολογικά χαρακτηριστικά θα υποστηρίζονται από την παρουσία μικρο-ηλεκτρονικών συσκευών, οι οποίες εξασφαλίζουν τη διανομή των πληροφοριακών “bit” σε υλικά και αντικείμενα. [15]

Οι συλλογή δραστικών υλικών και bit πληροφορίας, διασυνδεδεμένα σε ομάδες εκατοντάδων εκατομμυρίων ,μπορεί να ευοδώσει διαδικασίες, όπου ΜΕΜΣ θα είναι ικανά να δημιουργήσουν αντικείμενα που θα είναι δυναμικά και ικανά να προγραμματίζονται , υπό μία έννοια ζωντανά. Μια τέτοια προοπτική δυναμικής προγραμματιστικής ικανότητας αγγίζει το πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης, όρος που επινοήθηκε το 1970 από τον   John McCarthy. Το πεδίο αυτό έχει να κάνει με τέσσερα βασικά πεδία έρευνας: [16]

Τα επιτηδευμένα συστήματα (υπολογιστές προγραμματίζονται να λαμβάνουν αποφάσεις ή να βοηθούν στη λήψη αποφάσεων σε πραγματικές συνθήκες.),τη μεταχείριση της φυσικής γλώσσας, τα νευρωνικά δίκτυα και τη ρομποτική.

  Είναι γεγονός ότι διαμορφώνεται ένα νέο πλαίσιο γύρω από την έρευνα των υλικών, όπου «δεδομένα» χαρακτηριστικά τους καταρρίπτονται βίαια από την πληροφοριακή δυναμική της εποχής μας. Η σταθερότητα και η στατική αντίληψη για τα υλικά δύναται να δώσει τη θέση της στην προσαρμοστικότητα και στη συνεχή έρευνα. Τα υλικά σχεδιάζονται στο εργαστήριο, όπου οι φυσικές και χημικές τους ιδιότητες καθορίζόνται ,ανάλογα με την ποιότητα και απόδοση που απαιτείται. Η επαφή με το σχεδιασμό της ύλης λαμβάνει περαιτέρω δυνατότητες ,όταν διαφορετικές επιστήμες αλληλεπιδράσουν, οπότε και η πληροφορία εισέρχεται στην παραγωγική διαδικασία ως υποδομή αλλά και ως ενεργό τμήμα του υλικού. Οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την επαφή με τη μικροκλίμακα, Εκεί το ίδιο το υλικό μεταλλάσσεται και με την προοπτική της εφαρμοσμένης νανοτεχνολογίας καλείται να λάβει ασύλληπτες διαστάσεις. Σε μοριακό επίπεδο το υλικό αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του και εξελίσσεται εντός και εκτός εργαστηρίου. Ένας  προσαρμοστικός  προγραμματισμός καθιστά δυνατό ένα είδος ευφυΐας. Το περιβάλλον δεν επηρεάζει απλά το υλικό , αλλά με έναν έμμεσο τρόπο το μετατρέπει, η μετάδοση πληροφορίας διασυνδέει περιβάλλον και ύλη  οδηγώντας σε έναν επαναπροσδιορισμό της τελευταίας. Ο επαναπροσδιορισμός ως διαδικασία δεν είναι μονοσήμαντος, αλλά αποτελεί ένα συνεχές και διαρκώς μεταβαλλόμενο σύστημα, το οποίο μας απελευθερώνει από την παραδοσιακή μέθοδο θεώρησης των χαρακτηριστικών του υλικού ως πέρασμα από την αρχική ιδέα, στη δημιουργία, στην κατασκευή και τελικά στην απόσυρση από αυτό.

  Ο κεντρικός χαρακτήρας ενός τέτοιου συστήματος μεταφέρεται μοιραία στην κλίμακα του βιώσιμου χώρου, στην κλίμακα της αρχιτεκτονικής. Από τη μικροκλίμακα των υλικών οδηγούμαστε στα αντικείμενα και στους χώρους που προκύπτουν. Τα περιβάλλοντα που γεννιούνται με τη χρησιμοποίηση σύνθετων υλικών ανακτούν φυσικά τις ιδιότητές τους, αλλά δρώντας συνδυαστικά και αλληλεπιδραστικά ακόμα, συγκροτούν ένα πιο δραστικό κι δυναμικό σύνολο, ικανό να συντελέσει σε μια βελτίωση και αναμόρφωση του βιώσιμου χώρου. Τα νέα υλικά δίνουν τη δυνατότητα για τη δημιουργία μεταβαλλόμενων περιβάλλοντων, που προκύπτουν με μια σχετική διαδικασία σχεδιασμού. Οι επιφάνειες που συγκροτούν τα υλικά δεν αντιμετωπίζονται ως όρια ή επικαλύψεις. Αντίθετα, αντιμετωπίζονται ως μεταβαλλόμενα συστήματα που προγραμματίζονται έτσι, ώστε να προσαρμόζονται σε ενδεχόμενες μεταβολές των εξωγενών και ενδογενών συνθηκών. Η συμβολή των πληροφοριακών bit είναι καταλυτική. Δημιουργούνται «έξυπνα» περιβάλλοντα που αποτελούν επίσης υβρίδια διεπιστημονικών διεργασιών, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύτερο πλαίσιο αναφοράς.

Εκεί προικισμένα με τα δικά τους επίπεδα «ευφυΐας», μπορούν να ερμηνεύσουν ανάγκες και να προτείνουν λύσεις, 

H πληροφορία λοιπόν επηρεάζει την κατασκευή και αντίστροφα. Τα υλικά συγκροτούν ένα πλαίσιο το οποίο λειτουργεί ως κόμβος διασύνδεσης του φυσικού με τον ψηφιακό κόσμο. Η σχεδίαση και  ο προγραμματισμός συνυπάρχουν και διαμορφώνουν τα ευαίσθητα περιβάλλοντα. Οι αισθητήρες και μικροσυσκευές σε συνδυασμό με τα ροικά υλικά παράγουν διαδραστικές σχέσεις σε διάφορα επίπεδα.

 Η κατασκευή αλληλεπιδρά με το εξωτερικό περιβάλλον, όχι σε μία αναλογική σχέση, όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά σε μία πορεία που διαρκώς αναμορφώνεται, διορθώνεται και ενίοτε αναδιαρθρώνεται, ως απόρροια της εισόδου των ψηφιακών τεχνολογιών στα κτίρια. Η κατασκευή θα είναι σε θέση να λαμβάνει πληροφορίες από το εξωτερικό περιβάλλον (όπως εξωτερική θερμοκρασία, υγρασία, πίεση είτε η ανίχνευση φαινομένων, όπως σεισμός, βροχή κ.α.). Έτσι, σε κάποια χρόνια θα φτάσουμε στο σημείο, ένα επιπλέον εξωτερικό «δέρμα» να παράγεται στα κτίρια όταν ο καιρός γίνεται κρύος, τα υλικά να αυτοεπιδιορθώνονται όταν υπάρξει ζημιά και αυτοματοποιημένες μονάδες να ανακυκλώνουν από απορρίμματα έως το νερό και τον αέρα. Τα υλικά θα είναι διαδραστικά αλλά και προδραστικά. [17]

Επιστήμονες από το πανεπιστήμιο του Illinois ανέπτυξαν ένα αυτοεπιδιορθωτικό σύστημα για υλικά. Μικροσκοπικοί σωλήνες ενσωματώνονται σε τοίχους και σπάνε, όταν το υλικό διαρρηχθεί σε περίπτωση δόνησης ή κατακάθισης, εκλύοντας κόλλα ρητίνης για τη «θεραπεία» της διάρρηξης.[18] Η εφαρμογή συγκεκριμένα έγινε σε δομικά πολυμερή, στα οποία η διάγνωση και η επισκευή αστοχιών είναι σχεδόν απίθανη. Η διάρρηξη του υλικού οδηγεί στη μηχανική αποδυνάμωση  των ενισχυμένων με ίνες πολυμερών, ενώ στην περίπτωση μικροηλεκτρικών πολυμερικών συστατικών μπορεί να οδηγήσει σε ηλεκτρική βλάβη. Η κατάκτηση ενός σύνθετου υλικού που αυτοεπιδιορθώνεται είναι το αποτέλεσμα συνδυασμού της επιστήμης των πολυμερών, των πειραματικών και αναλυτικών μαθηματικών και των αρχών εξέλιξης σύνθετων υλικών. Έτσι, «θεραπευτικές» μικροκάψουλες και καταλύτες ενσωματώνονται στην εποξειδική μήτρα του υλικού. Ένα σπάσιμο στο υλικό οδηγεί στη ρήξη των μικροκάψουλων και στην απελευθέρωση της θεραπευτικής ουσίας προς την σπασμένη περιοχή. Ο πολυμερισμός της τελευταίας πραγματοποιείται με τη συμβολή των καταλυτών, οπότε και «κλείνουν» οι σπασμένες επιφάνειες.[19]

 Ο Ali Rahim διερευνά το δυναμικό της σύγχρονης τεχνολογίας να επηρεάζει και να μετατρέπει πολιτισμικές, κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. Στο project του «Variations» μελετά τις δυνατότητες που δίνονται από την τεχνολογία για την παραγωγή νέων επιδράσεων στην κλίμακα της οργάνωσης, του προγράμματος, του χώρου και των υλικών. Η εφαρμογή του project αναφέρεται στον επαναπροσδιορισμό και στη χρησιμοποίηση τεχνικών από την αεροναυπηγική. Πρόκειται για ένα κτίριο με σκελετό από αλουμίνιο, ο οποίος παράγεται με τη μέθοδο κατασκευής CNC τριών αξόνων. Ο σκελετός εξωτερικά επενδύεται με συνθετικά πολυμερή, ενώ η διαφάνεια καθορίζεται από πανέλα PMMA (polymethyl mythacrilate), τα οποία επίσης διαμορφώνονται με τη διαδικασία παραγωγής CNC τριών αξόνων. Ο σκελετός και τα σύνθετα πολυμερή πανέλα βρίσκονται κάτω από την επίδραση μιας ευέλικτης δυναμικής που οδηγεί στην παραλλαγή των μελών του κτιρίου, στηριζόμενη κυρίως στην ανεστραμμένη κινηματική. Η ενεργοποίηση της ευφυΐας της κατασκευής δρομολογεί διάφορες καταστάσεις. Ο Rahim δίνει ένα πρακτικό παράδειγμα έξυπνης διαχείρισης με βάση τις παρεχόμενες δυνατότητες. Η διαδικασία ενεργοποίησης τους προσδίδει μια ποικιλία καταστάσεων που διαφέρουν σε ένταση και διάρκεια. Ένα σύστημα διαχείρισης του νερού προσαρμόζει ανά πάσα στιγμή την κατεύθυνση, την ποσότητα , τη διοχέτευση και τη ροή με τη βοήθεια ενός συστήματος  διαφοροποιημένων καναλιών.  Έτσι, ένας χώρος κολύμβησης το καλοκαίρι, γίνεται δεξαμενή κατακράτησης το χειμώνα. Παρέχεται επομένως μία μήτρα πιθανοτήτων για την ευέλικτη οργάνωση της διαχείρισης του νερού. Πρόκειται για ένα σύστημα που ανταποκρίνεται στις ενδεχόμενες περιπτώσεις με οικολογική λογική. [20]

 Το δυναμικό για τη διάσωση ενέργειας, από δίκτυα που συνδυάζουν «έξυπνους» σένσορες με  έναν ευφυή έλεγχο, είναι άμεσο. Τα κτίρια καταναλώνουν το 50% της παγκόσμιας ενέργειας, και υπολογίζεται ,ότι τουλάχιστον το μισό ποσό μπορεί να διασωθεί αν τα συστήματα θέρμανσης και ψύξης ήταν πιο ευαίσθητα στις ανά λεπτό ανάγκες του χρήστη. Προς το παρόν ακόμα και τα πιο ανεπτυγμένα κτίρια καταναλώνουν μεγάλα ποσά ενέργειας για να διατηρήσουν σταθερή θερμοκρασία, ακόμα και όταν κάποιοι χώροι του κτιρίου είναι άδειοι.[21]

Αναπτύσσεται μια νέα αντιμετώπιση των «έξυπνων» επινοήσεων, όπου αυτές σχετίζονται άμεσα με την οικολογική συνείδηση. Διεθνή forα ανακύπτουν και αναζητούν το ρόλο μιας έξυπνης και οικολογικής αρχιτεκτονικής. Ιδιαίτερα έντονη είναι η παρουσία τους στο διαδίκτυο ( www.smartarch.nl , www.o2.org ).

 Η κατασκευή αλληλεπιδρά με το εσωτερικό περιβάλλον, το οποίο αναφέρεται κατά κύριο λόγο στις ανάγκες του χρήστη.  Οι διαμορφωμένοι έξυπνοι χώροι θα προσφέρουν μία ποιότητα διαφορετικού τύπου, αφού πλέον ο χρήστης θα αλληλεπιδρά  με το χώρο του σε πραγματικό χρόνο, μετατρέποντάς τον ανάλογα με τις ανάγκες του και τις επιθυμίες του. Πόρτες και παράθυρα θα ανοίγουν λαμβάνοντας σήμα από τους χρήστες. Οι χώροι θα μεταβάλλονται ,όπως και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους ( διαφάνεια, φωτισμός, αερισμός,  κ.α.).

Αποδίδοντας ένα ικανό βαθμό «ηλεκτρονικής» ευφυΐας στην αντιληπτική μας πραγματικότητα (μέσω αισθητήρων για παράδειγμα), οι μηχανές θα αναλαμβάνουν περισσότερες ανθρώπινες υποχρεώσεις και οι άνθρωποι θα δέχονται περισσότερες πληροφορίες από τις μηχανές.   

 Το Access House πρόκειται για μία παραθεριστική κατοικία στο νησί St Simons, στην Τζώρτζια, σχεδιασμένο από τον Joel Sanders .[22] Τ ο κτίριο οργανώνεται κατακόρυφα και αξιοποιεί την υπέροχη θέα. Καταλυτική είναι η χρησιμοποίηση ενός ψηφιακού πυρήνα ( e-core) : ενός δενδροειδούς μηχανισμού υψηλής ψηφιακής τεχνολογίας που διαπερνά την κατοικία, από την οροφή ως το υπόγειο. Οργανωμένη, ώστε να καδράρει το τοπίο, η κατακόρυφη δομή του Access House αντιπαρέρχεται τη λογική των «ιδανικά» μονώροφων παραθεριστικών κατοικιών : ο ψηφιακός πυρήνας διαθέτει ασανσέρ και μικρό ανελκυστήρα τροφίμων που διασφαλίζουν την άνετη διακίνηση εμψύχων και αψύχων μεταξύ των εσωτερικών και εξωτερικών επίπέδων, χωρίς τη φασαρία της σκάλας. Οι οθόνες που είναι ενσωματωμένες στην επιφάνεια παρέχουν οπτική πρόσβαση στην ψηφιακή τεχνολογία και την τεχνολογία των μέσων (τηλεόραση, βίντεο, διαδίκτυο). Αυτή η πληθώρα των εικονικών παραθύρων συμπληρώνει την πανοραμική θέα μέσα από τις τζαμαρίες που εκτείνονται από το πάτωμα έως την οροφή. ...

...

Αντί να πολώνει τη σχέση όρασης- απτής αίσθησης, το Access House απολαμβάνει και ενισχύει τη σύνθετη αλληλεπίδρασή τους. Μέσα στη δενδροειδή μορφή του e-core περιλαμβάνονται όλα τα οικιακά συστήματα που εξασφαλίζουν το φυσικό και αισθησιακό ευ ζην: ΗVAC (κλιματολογικός έλεγχος), εξοπλισμός του μπάνιου και συσκευές κουζίνας. Με τη βοήθεια ενός ανελκυστήρα αντικειμένων που μεταφέρει τα διάφορα οικιακά αντικείμενα από όροφο σε όροφο, ο ψηφιακός πυρήνας λειτουργεί και ως αποθηκευτικός χώρος, συγκεντρώνοντας από πιάτα έως απορρυπαντικά και από κονσέρβες έως ρουχισμό. Ο πυρήνας συντίθεται από δύο υλικά που συνδυάζονται απολύτως, ενός σκληρού ( αδιάβροχο περίβλημα από φαιμπεργκλας) για καθαριότητα και δουλειά και ενός μαλακού (ανθεκτικό υπόστρωμα) για ξεκούραση, ύπνο, εργασία και ψυχαγωγία...

 Η κατασκευή αλληλεπιδρά με τον κυβερνοχώρο. Τα ευαίσθητα περιβάλλοντα αποτελούν  ενεργό μέρος της πληροφοριακής ροής. Η καθημερινότητά μας όλο και περισσότερο διαδικτυώνεται. Συσκευές και μέλη του κτιρίου είναι δυνατόν να ελέγχονται μέσω του διαδικτύου. Με την εφαρμογή των νέων διαδραστικών υλικών η κατασκευή και ο κυβερνοχώρος αλληλεπιδρούν. Ο Oλλανδός αρχιτέκτονας Kas Oosterhuis συλλαμβάνει την αρχιτεκτονική ως μία ενεργή δομή, η οποία αλλάζει σε πραγματικό χρόνο απορροφώντας πληροφορίες-data που προέρχονται είτε από διασυνδεδεμένους χρήστες, είτε από τους παρόντες στον εσωτερικό χώρο.

Στο project του Oosterhuis Trans-ports 2001 το σώμα του κτιρίου διασυνδέεται με το περιβάλλον και με τους χρήστες. Ο σκελετός αποτελείται από πνευματικά και υδραυλικά συστήματα, τα οποία μεταβάλλονται ως τμήματα ενός συνόλου που ελέγχεται από ένα νοήμων δομικό μηχανικό λογισμικό. Έτσι, άλλα τμήματα του σκελετού γίνονται μικρότερα, κι άλλα μεγαλύτερα, ανάλογα με τις πληροφορίες που δέχονται. Έπειτα υπάρχει το «δέρμα» του κτιρίου (rubbersheet), το οποίο αποτελεί μια σε βάθος προγραμματισμένη υπέρ-επιφάνεια. Διαμέσου του «δέρματος» μεταφέρονται πληροφορίες στο εξωτερικό και στο εσωτερικό που οδηγούν σε αλλαγές του κτιρίου. Οι πληροφορίες προέρχονται και από τον κυβερνοχώρο, αφού οι τοπικοί χρήστες μέσω αισθητήρων ενεργοποιούν κινούμενες κάμερες και συνδέονται με συνδεδεμένους δικτυακούς τόπους. Έτσι, το εσωτερικό δέρμα γίνεται ένα virtual παράθυρο σε μια ποικιλία παγκόσμιοποιημένων πηγών πληροφορίας. Το κτίριο λειτουργεί σαν το διαδίκτυο, μέσω αυτού «κατεβάζουμε» και «ανεβάζουμε» πληροφορίες. Η συνύπαρξη φυσικού και ψηφιακού κόσμου, τοπικών και διασυνδεδεμένων χρηστών δίνει την ευκαιρία σε μια πολυποίκιλη χρήση. Κατά συνέπεια προσφέρονται τα εξής επίπεδα χρήσης: art mode, office mode, network mode, info mode, commercial mode, dance mode.[23]

 To έργο D-Tower είναι ένα συνεκτικό υβρίδιο διαφορετικών μέσων, στο οποίο η αρχιτεκτονική είναι τμήμα ενός μεγαλύτερου διαδραστικού συστήματος σχέσεων. Το project , το οποίο θα κατασκευαστεί το 2003 στην πόλη του Doetinchem,στην Ολλανδία, αποτελείται από ένα φυσικό κτίριο (τον πύργο), από ένα ερωτηματολόγιο και από ένα δικτυακό τόπο. Τα τρία μέρη είναι συνδεδεμένα αλληλεπιδραστικά. Το κτίριο που σχεδιάστηκε από τους NOX, πρόκειται για μια κατασκευή ύψους 12 μέτρων, στην οποία κανονικές και μη κανονικές γεωμετρίες συγκροτούν μία πολύπλοκη επιφάνεια από πολυεστέρα, η οποία προκύπτει με computer-generated molding technique (CNC milled styrofoam).

Το website είναι μια εικονική απεικόνιση των ανταποκρίσεων των κατοίκων στο ερωτηματολόγιο, το οποίο γράφτηκε από τον καλλιτέχνη Q.S. Serafijn, και διαπραγματεύεται καθημερινά συναισθήματα όπως είναι το μίσος, η αγάπη, η ευτυχία και ο φόβος.  Κάθε μήνα τα ερωτήματα γίνονται πιο συγκεκριμένα, και οι απαντήσεις δίνονται σε διαφορετικά τοπία στο website, τα οποία σχετίζονται με τις διάφορες περιοχές της πόλης. Τα 4 συναισθήματα αντιπροσωπεύονται από 4 χρώματα, πράσινο, κόκκινο, μπλε και κίτρινο, τα οποία είναι και τα χρώματα φωτισμού του κτιρίου. Ο πύργος λαμβάνει το χρώμα του πιο έντονα βιωμένου συναισθήματος της ημέρας. Τέλος, κάτω από τον πύργο οι κάτοικοι μπορούν επίσης να τοποθετήσουν τα μηνύματά τους για τα συναισθήματα τους στην ιστοσελίδα. Ο πύργος απεικονίζει και αναμειγνύει τη συναισθηματική κατάσταση διαφορετικών ανθρώπων από διαφορετικούς δρόμους, από διαφορετικές γειτονιές. Οι διαφορετικές δηλώσεις συναισθηματικότητας της πόλης αρχειοθετούνται και γίνονται προσβάσιμες  στην ιστοσελίδα.[24]

Βλέπουμε λοιπόν ότι οι διαδράσεις της κατασκευής με   το εσωτερικό, το εξωτερικό  και τον κυβερνοχώρο λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα, καθιστώντας κάθε προσπάθεια διαχωρισμού τους πλασματική. Το κοινό σημείο αναφοράς είναι η ίδια η κατασκευή, η υλική της συγκρότηση, η οποία με την αμφίδρομη μετάδοση πληροφορίας καθορίζει ένα διαφορετικό τρόπο ζωής για τον χρήστη, υπηρετώντας τις ανάγκες του με έναν πιο δραστικό και άμεσο τρόπο. Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως το πρόβλημα της συμβίωσης και της διάδρασης ανθρώπου-μηχανών, που γίνεται πλέον μέρος της αρχιτεκτονικής προσέγγισης.  

 O Frederic Nantoy αναφέρει σχετικά:

Η αρχιτεκτονική δεν ορίζεται πια από το χώρο που προτείνει, αλλά από τον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών που προσφέρει, από την ιδιότητά της να μετατρέπεται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, να αποδέχεται τα πάντα χωρίς να αντιφάσκει. Το κτίριο από μόνο του γίνεται υπηρεσία , με την αξία του να συνδέεται με τη δυνατότητα να ανταποκρίνεται στο μέγιστο αριθμό απαιτήσεων.[25]

  

δυνητικοποίηση των υλικών

 

Συνοψίζοντας τις επιδράσεις που μπορεί να επιφέρει η επιστήμη των υλικών, στηριζόμενη στην τεχνολογική εξέλιξη και στην πληροφορία, βλέπουμε τη διαμόρφωση ενός δυναμικού με πολύ σημαντικές ,αλλά και με «αχανείς» προεκτάσεις. Η σταθερότητα και η γραμμική ανάπτυξη της υλικής υπόστασης του κτιρίου κλονίζεται και τίθεται υπό διαμόρφωση. Σταθερές και αξιωματικές συμβάσεις στο χώρο της κατασκευής βρίσκονται υπό αναίρεση και μαζί τους μια οργανωμένη διαδικασία που αφορά στον προκείμενο χώρο, αφού κατασκευαστικές εταιρείες, αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί, εργολάβοι, εργοδότες, οι οποίοι την αποτελούν, έχουν ταυτιστεί με συγκεκριμένους ρόλους. Μια συγκεκριμένη διαδικασία έχει συγκροτηθεί γύρω από τη μελέτη και την κατασκευή, στην οποία εμπλέκονται πολυάριθμοι παράγοντες. Αυτό το σύστημα δέχεται ενίοτε μικρές αλλαγές που διευκολύνουν καταστάσεις, προσαρμοζόμενο με αυτόν τον τρόπο στις εκάστοτε τεχνολογικές και κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις.(π.χ. εισαγωγή CAD). Πράγματι, η βιομηχανία και οικονομία ακολουθούν τις επιταγές της εποχής και προσαρμόζονται σε αυτές αργά ή γρήγορα, για τους δικούς τους βέβαια λόγους.

Μια υποτιθέμενη πλήρης αφομοίωση των νέων υλικών προϋποθέτει το πέρασμα ενός αξιοσέβαστου χρονικού διαστήματος ( 10-15 χρόνια οι αισιόδοξοι, 25 οι πιο εγκρατείς), ωστόσο η πορεία προς μια τέτοια προοπτική περιλαμβάνει μεταβατικά στάδια και φυσικά την έναρξη ενός σοβαρού ενδιαφέροντος. Παράλληλα η αντιμετώπιση των νέων επινοήσεων ως εξελιγμένες εκδόσεις, οι οποίες παρουσιάζουν καλύτερη απόδοση στον καθιερωμένο ρόλο τους, με το ανάλογο βέβαια κόστος, δεν φαίνεται να είναι η ενδεδειγμένη.  Είναι γεγονός πως η δυνατότητα σχεδιασμού των υλικών και η ενδεχόμενη ευφυΐα τους ταυτίζονται με μια νέα πραγματικότητα, ανεξέλεγκτη και αόριστη, η οποία είναι δύσκολο αποκωδικοποιηθεί και κυρίως να χαλιναγωγηθεί. Κάτι τέτοιο είναι σίγουρα δύσκολο, ιδιαίτερα αν το επιχειρήσουμε με κώδικες που προέρχονται από  την καθεστηκυία πραγματικότητα, η οποία αναφερόταν σε αναλογικές και γραμμικές αναγνώσεις.

   Η κοινωνία της πληροφορίας αναδύεται και αναμορφώνει σημαντικές πτυχές της οικονομίας και του πολιτισμού μας. Μια νέα πραγματικότητα διαμορφώνεται γύρω μας ,η οποία μας συμπαρασύρει με τις δικές της νέες ταχύτητες και μας μεταφέρει σε νέα πεδία. Εκεί η πληροφορική, ο κυβερνοχώρος, ο ψηφιακός κόσμος εν γένει, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Κατά συνέπεια οδηγούμαστε στη ψηφιακή σχεδίαση και απεικόνιση, στην παραγωγή και κατασκευή με ψηφιακά μέσα (CAM), στα σύνθετα υλικά, όσον αφορά στην αρχιτεκτονική. Πρόκειται για επινοήσεις που δεν είναι αποκομμένες κοινωνικοπολιτισμικά, αποτελώντας στείρα τεχνολογικά δημιουργήματα. Αντίθετα, υποθάλπτουν και φέρουν στη σύλληψη και στην εφαρμογή τους μια νέα δυναμική. 

Η δυναμική αυτή κοινωνεί μια νέα πραγματικότητα, μια νέα μεθοδολογία, ένα νέο τρόπο αντίληψης των πραγμάτων, που γεννά εξάλλου τα νέα επιτεύγματα της εποχής μας.

 Ο γάλλος φιλόσοφος Pierre Levy επιχειρεί να ερμηνεύσει την πραγματικότητά μας και το υπό διαμόρφωση γίγνεσθαι μέσω της δυνητικής πραγματικότητας (realite virtuelle). Υποστηρίζει ότι τα σώματά μας, η νοημοσύνη μας, τα μηνύματά και τα αγαθά που ανταλλάσσουμε επηρεάζονται από ένα ρεύμα έντονης και γενικευμένης δυνητικοποίησης. Ο κυβερνοχώρος, δηλαδή η διασύνδεση των ηλεκτρονικών υπολογιστών του πλανήτη, παίζει έναν κεντρικό ρόλο στο σημερινό μετασχηματισμό. Όμως διαπιστώνει πως πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα βαθύτερο κύμα που ξεπερνά κατά πολύ τη χρήση της πληροφορικής. Έτσι, σε αντίθεση με τις φωνές προειδοποίησης για μια πολιτιστική καταστροφή ο Levy υπερασπίζεται την εξής υπόθεση, βλέπει  την ανάπτυξη του κυβερνοχώρου ως την εμφάνιση μιας πραγματικότητας νέου τύπου, ως ένα ακόμα βήμα προς την ανθρωποποίηση.

Σε αυτήν την πορεία ελίσσεται με τη «βοήθεια» του δυνητικού και της δυνητικοποίησης.

     «Η λέξη δυνητικό (virtuel) προέρχεται από το μεσαιωνικό λατινικό virtualis, που με τη σειρά του παράγεται από το virtus: δύναμη, ισχύς. Στη σχολαστική φιλοσοφία, δυνητικό είναι αυτό που υπάρχει εν δυνάμει και όχι εν ενεργεία. Το δυνητικό τείνει να ενεργοποιηθεί , χωρίς εντούτοις να έχει περάσει στην πραγματική ή τυπική συγκεκριμενοποίηση. Το δέντρο είναι δυνητικά παρόν μέσα στο σπόρο. Μιλώντας με φιλοσοφική αυστηρότητα, το δυνητικό δεν αντιπαρατίθεται στο πραγματικό ,αλλά στο εν ενεργεία υπαρκτό: δυνητικότητα και εν ενεργεία ύπαρξη είναι απλώς δύο διαφορετικοί τρόποι του είναι.»[26]

 Ταυτόχρονα εμείς θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως δυνητικά, τα προγράμματα  και τα συστήματα που εν δυνάμει προσφέρουν την ενεργοποίηση υποδομών. Επομένως, δικαιούμαστε να ισχυριστούμε πως τα «έξυπνα» προϊόντα είναι δυνητικά, και κατ’επέκταση τα «έξυπνα» υλικά. Επίσης, η μέθοδος παραγωγής και σχεδιασμού των σύνθετων υλικών είναι άκρως δυνητική. 

 «Η μετάβαση στην εν ενεργεία ύπαρξη, η ενεργοποίηση (actualisation). Εμφανίζεται. λοιπόν, ως η λύση ενός προβλήματος, μια λύση που δεν περιείχετο εκ των προτέρων στην εκφορά του. Η ενεργοποίηση είναι δημιουργία, επινόηση μιας μορφής με αφετηρία ένα δραστήριο αστερισμό δυνάμεων και σκοπών.»[27]

 «Τι είναι όμως η δυνητικοποίηση? Όχι πια το δυνητικό ως τρόπος του είναι ,  αλλά η δυνητικοποίηση ως δυναμική. Η δυνητικοποίηση μπορεί να ορισθεί ως η κίνηση που είναι αντίθετη προς την ενεργοποίηση. Συνίσταται σε μια μετάβαση από το εν ενεργεία υπαρκτό στο δυνητικό, σε μια «εκθετική ανύψωση» της οντότητας για την οποία πρόκειται. Η δυνητικοποίηση δεν είναι μια αποπραγματοποίηση (derealisation), (ο μετασχηματισμός μιας πραγματικότητας σε ένα σύνολο δυνατοτήτων), αλλά μια μεταλλαγή ταυτότητας, μια μετατόπιση του οντολογικού κέντρου βαρύτητας του αντικειμένου : αντί να ορίζεται κυρίως από την εν ενεργεία ύπαρξή της (actualite) , από μια «λύση» του πλέγματος προβλημάτων, η οντότητα αποκτά στο εξής την ουσιώδη σύστασή της σ’ ένα πεδίο προβλημάτων (champ problematique). Η δυνητικοποίηση μιας οποιασδήποτε οντότητας συνίσταται στην ανακάλυψη ενός γενικού προβλήματος στο οποίο αυτή αναφέρεται, στη μεταβολή της οντότητας προς την κατεύθυνση αυτής της προβληματοθεσίας και στον επανακαθορισμό της αφετηριακής εν ενεργεία ύπαρξης ως απάντησης σε μια επιμέρους εκδοχή αυτού του γενικού προβλήματος.»[28]

 «Η ενεργοποίηση ήταν η μετάβαση από ένα πρόβλημα προς μία λύση . Η δυνητικοποίηση περνά από μια δεδομένη λύση προς ένα (άλλο) πρόβλημα. Μετασχηματίζει την  αρχική εν ενεργεία πραγματικότητα σε επιμέρους περίπτωση μιας γενικότερης προβληματικής, πάνω στην οποία τίθεται στο εξής ο οντολογικός τόνος. Με τον τρόπο αυτό, η δυνητικοποίηση ρευστοποιεί τις θεσμιμένες διακρίσεις, αυξάνει το βαθμό ελευθερίας. Διανοίγει ένα καινούριο πεδίο δράσης. Εάν η δυνητικοποίηση δεν ήταν παρά η μετάβαση  από μια πραγματικότητα σ΄ ένα σύνολο δυνατοτήτων, θα ήταν αποπραγματοποιητική. Όμως συνεπάγεται τόση μη αναστρεψιμότητα στα αποτελέσματα της, τόση απροσδιοριστία στη διαδικασία της και τόση επινόηση στην προσπάθεια της όση και η ενεργοποίηση. Η δυνητικοποίηση είναι ένας από τους κυριότερους φορείς δημιουργίας πραγματικότητας.»[29]

 «Η γενικευμένη δυναμική της δυνητικοποίησης επηρεάζει σήμερα όχι  μόνον την πληροφόρηση και την επικοινωνία, αλλά εξίσου έντονα και το σώμα, την οικονομική λειτουργία, τις συλλογικές μορφές της ευαισθησίας ή την ενάσκηση της νοημοσύνης. Η δυνητικοποίηση εγγίζει μάλιστα τους τρόπους της κοινωνικής συνύπαρξης, τη συγκρότηση του «εμείς».....[30]

 Κάτω από την έννοια της δυνητικοποίησης μπορούν να συμπεριληφθούν πολλές πτυχές  του φυσικού μας και του ψηφιακού μας κόσμου. Η δυνητικοποίηση αποτελεί ταυτόχρονα όχημα για την ερμηνεία της πραγματικότητάς μας , αλλά και  για τη δημιουργία νέων καταστάσεων-πραγμάτων. Πρέπει να τονίσουμε πως η δυνητικοποίηση ως μέσον ερμηνείας είναι διαχρονική για τον ανθρώπινο πολιτισμό, εξάλλου ως δυνητικός αναπτύσσεται από γενιά σε γενιά. Όμως σήμερα όλο και πιο πολύ εντείνεται και κυρίως μεταφέρεται σε μεγέθη και συχνότητες που επηρεάζουν άμεσα τα πράγματα και όχι σε μια μακροκλίμακα.  

 «Χωρίς αμφιβολία, ποτέ οι αλλαγές της τεχνικής, της οικονομίας και των ηθών δεν ήταν τόσο γρήγορες και αποσταθεροποιητικές. Αλλά η δυνητικοποίηση αποτελεί ακριβώς την ουσία, ή την αιχμή, της τρέχουσας μεταβολής των πραγμάτων. Παρουσιάζεται ως η ίδια η κίνηση του «γίγνεσθαι άλλος»- ή της ετερογένεσης- του ανθρώπου......»[31]

 Αν δεχθούμε τους συλλογισμούς του Levy έχουμε να κάνουμε με μία κοινωνία υπό «δυνητικοποίηση». Εισβάλλοντας η τελευταία σε τομείς της κοινωνικής και πολιτισμικής μας δραστηριότητας φανερώνει νέες προκλήσεις.

 Ο γάλλος φιλόσοφος προσθέτει :

«..Θα αποδείξω τώρα μια αναλογία μεταξύ του οντολογικού quadrivium και των τεσσάρων αιτιών του Αριστοτέλη. Με βάση το παράδειγμα ενός αγάλματος, ιδού με συντομία ποιοι ήταν οι τύποι αιτιότητας που διέκρινε ο Σταγειρίτης. Το υλικό αίτιο δηλώνει το μάρμαρο. Το μορφικό αίτιο συνδέεται με το περίγραμμα του κούρου που κοιμάται μέσα στο μάρμαρο ή στο πνεύμα του γλύπτη πριν να λάμψει κάτω από τον ήλιο της Δήλου. Ο ίδιος ο γλύπτης, το υποκείμενο της δράσης, είναι το ποιητικό αίτιο. Τέλος, το τελικό αίτιο του αγάλματος παραπέμπει στη χρήση του, στη χρησιμότητα του στη λατρεία του Απόλλωνα, λόγου χάρη.

  Η πραγματοποίηση, όπως ήδη το έχουμε υποδείξει, μπορεί να εξομοιωθεί με το υλικό αίτιο: τρέφει με ύλη μια προϋπάρχουσα μορφή. Παράλληλα, η πραγματοποίηση ενσαρκώνει μια γραμμικότητα γραμμική, μηχανιστική, ντετερμινιστική.....»[32]

 Τώρα, αν αναλογιστούμε την πληροφοριακή και τεχνολογική συνεισφορά στις ιδιότητες των σύνθετων υλικών, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε πως το υλικό αίτιο που δηλώνουν τα νέα υλικά δεν περιορίζεται στο πλαίσιο της πραγματοποίησης, αφού η παραμετρική αστάθεια τους σίγουρα δεν περιγράφεται  από μια ντετερμινιστική γραμμικότητα. Το υλικό αίτιο στην περίπτωσή μας είναι δυνητικοποιημένο και εκφράζεται με διαφορετικές ενεργοποιήσεις, σε ένα συνεχή διάλογο με το περιβάλλον του. Ακολούθως το μορφικό αίτιο και το τελικό αίτιο δυνητικοποιούνται ,με το πρώτο να εκφράζει διαφορετικά «περιγράμματα» ανά χρονικότητες και το δεύτερο να προσαρμόζεται στις διάφορες χρήσεις.

Έχουμε επομένως να κάνουμε με τη δυνητικοποίηση του υλικού στοιχείου, το οποίο αποδεσμεύεται από το σταθερό και καθιερωμένο ρόλο και γίνεται ροικό. Το υλικό δυνητικοποιείται, δηλαδή καλείται να ανταποκριθεί σε ένα πεδίο προβλημάτων και αποκτά έναν αυξημένο βαθμό ελευθερίας, που το καθιστά ευέλικτο και όχι μονοδιάστατο.

Συγκεκριμένα διερευνώντας τα κύρια χαρακτηριστικά των σύνθετων υλικών μπορούμε να συμπεράνουμε ότι διέπονται από ριζικές δυνητικοποιήσεις, γεγονός που λειτουργεί αλληλεπιδραστικά με την τρέχουσα μεταβολή των πραγμάτων που αναφέρει ο Levy. Τα σύνθετα έξυπνα υλικά όντας δυνητικά αποκτούν μια διαφορετική βαρύτητα που τα καθιστά εν δυνάμει μέρος μιας νέας πραγματικότητας που διαμορφώνεται γύρω μας. Ανταποκρίνονται σε μια συγκέντρωση απαιτήσεων και προβλημάτων άλλου τύπου, ασταθούς και διαρκώς μεταβαλλόμενου, όπου οι καταστάσεις και ρυθμοί αποκωδικοποιούνται μέσω της δυνητικοποίησης.

 Αρχικά η ίδια η διαδικασία σύλληψης και σχεδιασμού των σύνθετων υλικών είναι δυνητική. Δεν υφίσταται ένας σαφώς καθορισμένος δρόμος για την παραγωγή ενός υλικού. Αντίθετα, η φιλοσοφία δραστηριοποίησης είναι δυνητική και για αυτό άλλωστε παρουσιάζει πολυποίκιλα αποτελέσματα. Το μίγμα μήτρας με ενισχύσεις, όντας δυνητικό, δύναται να οδηγήσει σε  πολυάριθμες διαφορετικές ενεργοποιήσεις λύσεων, όπου η ποικιλία και η διαφοροποίηση είναι το ζητούμενο και όχι η συνεπής σταθερότητα.

Η εισαγωγή της «ευφυΐας» δυνητικοποιεί τα σύνθετα υλικά. Τα έξυπνα υλικά αναφέρονται σε ένα πεδίο δράσης, όπου έχουν ως ρόλο να συμβαδίσουν με τις έντονες και αποσταθεροποιητικές δυνάμεις του περιβάλλοντός μας. Δηλαδή τα έξυπνα υλικά καλούνται να αφομοιώσουν την σύγχρονη υφιστάμενη δυναμική, (μετάδοση πληροφορίας) και να αντιδράσουν με την κατάλληλη ενεργοποίηση στην εκάστοτε περίπτωση. Το υλικό αίτιο εδώ δύναται να λάβει αξιοσημείωτες διαστάσεις, αφού ο αυτοδιδακτικός χαρακτήρας ορισμένων έξυπνων κατασκευών συνίσταται στη διαπλοκή υλικού και ποιητικού αιτίου. Η ευφυΐα λοιπόν φέρεται ως ένας καταλύτης δυνητικοποίησης

 Βλέπουμε πως οι γενεσιουργές αιτίες των σύνθετων υλικών αφορούν στη δυνητικοποίησή τους, δηλαδή στη μετατροπή τους σε μέσα πρόσληψης και διαχείρισης της γενικευμένης δυναμικής που διέπει τη σημερινή μας μετάλλαξη. Στον ίδιο χρόνο, λαμβάνει χώρα η ουσιαστική δυνητικοποίηση των υλικών, όπου αυτά συνδιαλέγονται με την εκάστοτε πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν και αλληλεπιδρούν με αυτή. Η δυνητικοποίηση των υλικών είναι συνεχής και μεταβάλλεται αναδιοργανώνοντας τα δεδομένα προγραμματισμού του συστήματος, στο οποίο υπακούν. Τα υλικά ελίσσονται επομένως και ως «λήπτες» και ως «δότες» δυνητικοποίησης. 

Αποτελούν μέσον διασύνδεσης της πραγματικότητας με το δυνητικό.

«Το δυνητικό κινείται κατευθείαν προς το ενεργό ,καθώς το ενεργό ταυτόχρονα επαναμορφοποιεί το δυνητικό.»[33]

Συγκεκριμένα τα υλικά αποκτούν τη δυνατότητα να φιλοξενούν μια διαρκή αλληλεπίδραση του ενεργού με το δυνητικό.

Αυτή διαδικασία επικαλείται από τον McLuhan, ο οποίος περιγράφει τη συνομιλία των δύο κόσμων (δυνητικού και ενεργού) ως  .. «ένα πολύπλοκο νευρικό σύστημα ικανό να λαμβάνει πληροφορίαdata από έξω και να τη μεταδίδει για επαναεπεξεργασία, μια οργανική ενότητα δια-διαδικασίας.  Προσθέτει ακόμα ο,τι ο στιγμιαίος συγχρονισμός πολυάριθμων λειτουργιών θέτει σε τέλος το παλιό μηχανικό υπόδειγμα οργάνωσης λειτουργιών σε γραμμική σειρά .....η μηχανική τυποποίηση είναι πια παρελθόν.»[34]

The medium becomes the message

Από τότε που το δυνητικό συνυπάρχει ταυτόχρονα με το ενεργό ,η ιδέα της αόριστης παραλλαγής αντικαθιστά το μοντέλο του «πρωτοτύπου». Το πρωτότυπο απλά αντικαθίσταται από τον τύπο-ο θάνατος του «πρωτο-», ενώ η ιδέα της τυποποίησης δεν είναι πια βιώσιμη. Ο Gilles Deleuze γράφει στο The Fold :

Το νέο στάτους του αντικειμένου δεν αναφέρει την κατάσταση του πια σε ένα χωρικό καλούπι- με άλλα λόγια σε μια σχέση μορφής-ύλης ,αλλά σε μία μόνιμη διαμόρφωση  που δηλώνει την έναρξη μιας συνεχούς παραλλαγής της ύλης ως μια συνεχής ανάπτυξη της μορφής... Το αντικείμενο εδώ είναι επιτηδευμένο, όχι «αναγκαστικό» : γίνεται ένα γεγονός.[35]

Ο Bernard Cache «βλέπει» την εξέλιξη αυτή στο έργο του Earth Mοves με τη λογική, ότι ένα αντικείμενο που υπάρχει στο δυνητικό, είναι εύπλαστο στον πραγματικό χρόνο και έχει μειώσει το στάτους του πρωτοτύπου χάριν στη ικανότητά του να παράγει μια σειρά από συνεχώς αλλαζόμενες πολύπλοκες φόρμες.[36] Τα νέα πληροφοριακά συστήματα και οι  διαδικασίες, που χρησιμοποιούν μη Ευκλείδειες γεωμετρίες, επιτρέπουν άπειρες παραλλαγές και την ανάπτυξη ενός μη τυποποιημένου τρόπου παραγωγής. Έχουμε λοιπόν το δυναμικό για ένα συνεχώς μεταλλασσόμενο υλικό σύνολο, όπου ο «σχεδιασμός» του στη πραγματική κλίμακα δε σταματά . Έτσι, ο χρήστης-καταναλωτής θα βρίσκεται διαρκώς σε άμεση επαφή με τη δυνητικοποίηση των υλικών, στην οποία και θα συμμετέχει. Θα βιώνει το ενεργό, αλλά θα συμμετέχει διαμόρφωση του δυνητικού. Τα άτομα που θα βιώνουν το χώρο θα είναι και οι επιβλέποντες του «κτισίματος», βασιζόμενα στην ισχύ που τους δίνεται από τη δυνητική υποδομή (υποδομή του remaking). O Marshall McLuhan λέει :

ο καταναλωτής γίνεται παραγωγός σε ένα αυτοματοποιημένο κύκλωμα.[37]

Paul Virillio στo έργο του landscapes of Events αναφέρει σχετικά :

Με τα νέα μέσα της μεταφοράς και της μετάδοσης, τα νέα δυνητικά εργαλεία, είναι ο άνθρωπος αυτός που δίνει στον εαυτό του υπερβολικά άγριες διαστάσεις και η γη θα είναι αυτή που θα αποκαλύψει τα όριά της.[38]

Είναι γεγονός πως οι παραπάνω προοπτικές εγκυμονούν κι αρκετούς κινδύνους. Οι επιφυλάξεις για μία γενική αποπραγματοποίηση είναι έντονες. Ένα είδος οικουμενικής εξαφάνισης, όπως υποθέτει ο Jean Baudrillard.[39] Ο Paul Virillio ξανά, αναγγέλλει μια τρομακτική διάρρηξη του χώρου και του χρόνου. Ειδικά στην περίπτωση μας η αποπραγματοποίηση συνίσταται σε μια απουλοποίηση του φυσικού μας κόσμου, στην αντικατάσταση δηλαδή φυσικών πραγμάτων με μικροσκοπικά (ψηφιακά) ισοδύναμα.

 Ωστόσο ο Pierre Levy μας καλεί ..«Να κατανοήσουμε τη σημερινή μετάλλαξη, ώστε να έχουμε τη πιθανότητα να παίξουμε σ’ αυτήν ενεργητικό ρόλο.» Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε το ρόλο μας και κυρίως τα μέσα, τα οποία εν δυνάμει διαθέτουμε. Γινόμαστε λένε νευρώνες ενός πλανητικού υπερεγκεφάλου. Οι ενέργειες μας είναι αλληλεπιδραστικές όσο ποτέ, οι οποίες τίθενται στο ρεύμα της δυνητικοποίησης, πράγμα που τους δίνει εξαιρετικές διαστάσεις. «Οι αλλαγές νοητικών τεχνολογιών ή μέσων μπορούν να έχουν εμμέσως σημαντικές επιπτώσεις στη συλλογική νοημοσύνη».[40] Ως μέλη μια σκεπτόμενης κοινωνίας είμαστε ικανοί να συγκροτήσουμε, να προσεγγίσουμε τη συλλογική νοημοσύνη, έστω και ως τεχνοπολιτική ουτοπία.

«η μείζων εναλλακτική δεν αφορά απλώς έναν δισταγμό μεταξύ πραγματικού και δυνητικού, αλλά μάλλον μια επιλογή ανάμεσα σε ποικίλους τρόπους δυνητικοποίησης.»

 Ο καλλιτέχνης, λοιπόν, πρόκειται λιγότερο να ερμηνεύσει τον κόσμο και περισσότερο να επιτρέψει σε βιολογικές διαδικασίες υπαρκτές ή υποθετικές , σε μαθηματικές δομές, σε συλλογικές ή κοινωνικές δυναμικές να πάρουν ευθέως το λόγο. Η τέχνη δε συνίσταται πια εδώ στη σύνθεση ενός «μηνύματος», αλλά στην επινόηση ενός μηχανισμού που θα επιτρέπει στο ακόμα βουβό κομμάτι της κοσμικής δημιουργίας να κάνει να ακουστεί το δικό του τραγούδι. Ένας νέος τύπος καλλιτέχνη εμφανίζεται, που δεν αφηγείται πια μια ιστορία. Αυτός είναι ένας αρχιτέκτονας του χώρου των συμβάντων, ένας σχεδιαστής κόσμων για εκατομμύρια ιστορίες που επίκεινται. Σμιλεύει άμεσα το δυνητικό.»[41]

Ο κυβερνοχώρος και ο ψηφιακός κόσμος δυνητικοποιούν τις προκλήσεις και στην αρχιτεκτονική, η οποία εξ ορισμού οφείλει να συνδιαλέγεται με το ρεύμα που διαπνέει κάθε εποχή. Το ρεύμα της δυνητικοποίησης εισέρχεται στην αρχιτεκτονική με την εισαγωγή δυνητικών μέσων.

 νέα υποκειμενικότητα

 

Το ερώτημα που τίθεται στη συνέχεια είναι, με ποιο τρόπο οι αρχιτέκτονες στέκονται απέναντι σε μια τέτοια πρόκληση. Με ποιο τρόπο καλούνται να  ενσωματώσουν την επερχόμενη δυναμική στο έργο τους. Η διαφαινόμενη πρόκληση είναι μεγάλη. Η τεχνολογία δίνει τα μέσα για μια διαφορετικού τύπου ανάγνωση και επέμβαση στα πράγματα. Τα σύνθετα υλικά είναι έξυπνα, είναι διαδραστικά, είναι δυνητικά. Η «πρώτη ύλη» πια δεν είναι στατική , αλλά υποστηρίζει ποικίλους μετασχηματισμούς στα περιβάλλοντα που διαμορφώνει. Τα προγράμματα σχεδίασης με υπολογιστή προάγουν την αρχιτεκτονική σκέψη και το σχεδιασμό. Επίσης, συνδέονται κατευθείαν με ψηφιακά μέσα κατασκευής CAM, συμπληρώνοντας έτσι μια συνολική διαδικασία, from bits to atoms. Η τελευταία σχέση έχει αμφίδρομο χαρακτήρα και δυνητικοποιεί κατ’επέκταση την όλη διαδικασία.

Η αρχιτεκτονική δεν ορίζεται πια μόνο από το χώρο που προτείνει, αλλά από τον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών που προσφέρει, από την ικανότητά της να μεταμορφώνεται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, να δέχεται τα πάντα χωρίς να αντιφάσκει(αντιλέγει). Το κτίριο γίνεται υπηρεσία , όπου η αξία της συνδέεται με τη δυνατότητα να ανταποκρίνεται στο μέγιστο αριθμό απαιτήσεων.

Κινούμαστε λοιπόν σε μια συνολική δυνητικοποίηση της αρχιτεκτονικής που κατά συνέπεια δίνει το έναυσμα για ένα σχετικό προβληματισμό.

Αναζητείται ο τρόπος αξιοποίησης της δυνητικοποίησης των υλικών, ενώ παράλληλα διαπραγματεύεται το θεωρητικό πλαίσιο πάνω στο οποίο δύναται να λάβει «οστά» μια τέτοια κατάκτηση.

Είναι γεγονός πως η δυνητικοποίηση του υλικού μας κόσμου ευνοεί την ανάπτυξη θεωριών που παλαιότερα θα μας προκαλούσαν σίγουρα αμηχανία.  Η δυνητικοποίηση ως δυναμική εξέλιξης συσχετίζεται άμεσα με τη βιολογική εξέλιξη. Στα πλαίσια μιας γενικευμένης διερεύνησης των πραγμάτων και κάτω από μια διεπιστημονική συνεργασία διαμορφώνεται μια ισχυρή τάση, η οποία αναφέρεται στην παραπάνω συσχέτιση. Έρχεται λοιπόν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος η κατάκτηση του συμπλέγματος της πληροφορικής και της βιοτεχνολογίας. Η δυνατότητα σχεδίασης των υλικών ακόμα και σε μοριακή κλίμακα  παρέχει την τεχνική για μια βιομιμητική προσέγγιση των νέων επιτευγμάτων. Έτσι, δημιουργείται η προοπτική ένταξης των νέων υλικών στο ρεύμα της βιομηχανοποιημένης βιολογίας. Μια τέτοια προσέγγιση αποδεσμεύει το δημιουργό από τον καθοριστικό «έλεγχο» του δημιουργήματος, δίνοντας του τη δύναμη να προσαρμόζεται. Η παραπάνω προσέγγιση πλαισιώνεται από το μετασχηματισμό της οικονομίας. Έτσι, ανάμεσα στις παράξενες δυνατότητες που αναδύονται από την βιοτεχνική επανάσταση περικλείεται το δυναμικό για μια ριζική μετατροπή της τροχιάς παραγωγής και κυοφορίας των υλικών:  εναλλαγή της παρούσας (throughput) οικονομίας σε ένα κλειστό (μεταβολικό) κύκλο υλικών, στον οποίο η εντατικοποίηση της αξίας γίνεται μέσα σε αυτόν τον κύκλο στρατηγική για συσσώρευση. [42]

Προτείνεται η αντικατάσταση της σταθερότητας με μια παραμετρική αστάθεια, η οποία βέβαια θα είναι ανάλογα με τις απαιτήσεις προσαρμοστική. Η μεταφορά της αρχιτεκτονικής σε μια άλλη κλίμακα, σε αυτήν της οικολογίας, είναι αναπόφευκτη.     

 Ο Greg Lynn ισχυρίζεται πως όταν η τεχνολογία εισβάλλει στη διαδικασία σχεδιασμού των υλικών και θέτει σε «κίνηση» (animation( το υλικό σε πραγματικό χρόνο, αυτή η κίνηση θα γίνει ασταμάτητη όχι μόνο στο στάδιο του σχεδιασμού, αλλά θα διατηρηθεί στο κύκλο ζωής του έργου. Animate form. Μέσω των animate μορφών ο Lynn αντιλαμβάνεται μια αρχιτεκτονική που αναπαράγει τον εαυτό της. Σε αντίθεση με τη συμμετρική ενότητα όλων των τμημάτων στο ολόκληρο προσεγγίζει την αρμονική αναλογία, με τους όρους :

οργανικό, οργανισμός και οργάνωση, που χρησιμοποιούνται εναλλακτικά. O χωρικός οργανισμός δεν αντιμετωπίζεται ως στατικός, ως σύνολο αποκομμένο από τις εξωτερικές δυνάμεις, αλλά ως μια διαισθαντικότητα  που μεταμορφώνεται συνεχώς μέσω της εσωτερίκευσης των εξωτερικών δρώμενων.[43]  

Οι αναζητήσεις του για την αρχιτεκτονική εκφράζονται στο χαρακτηρισμό που δίνει ο Deleuze για «αφηρημένες μηχανές».

Τάξη και ταυτότητα αναδύονται από διαφορικές μεταβολές και μεταλλαγές.

«Η εξαφάνιση της συμμετρίας και της τυπικής ομοιογένειας είναι το σημάδι ότι επιπλέον πληροφορία μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα συμβολικό σύστημα: η διάρρηξη της συμμετρίας δεν είναι μια απώλεια αλλά αυξάνει την οργάνωση, στα πλαίσια ενός ανοιχτού, ευέλικτου και προσαρμοστικού συστήματος».[44] Ο Lynn βρίσκει τέτοιες γεωμετρίες σε οργανισμούς στη φύση, όπου αναδύονται φαινόμενα όπως η ετερογένεση, ο παρασιτισμός, η πολλαπλότητα.

«ένας άλλος τύπος πολλαπλότητας εμφανίζεται σε καθαρή διάρκεια: είναι μια εσωτερική πολλαπλότητα της διαδοχής,  της συγχώνευσης, της οργάνωσης, της ετερογένεσης, της ποιοτικής διάκρισης, ή της διαφοροποίησης των ειδών είναι μια δυνητική και συνεχής πολλαπλότητα που δε μπορεί να αναχθεί σε νούμερα.»  Gilles Deleuze[45]

 Τη σύλληψη του Lynn περί animate μορφών ανάγει σε animate σώμα, ο Kas Oosterhuis.[46] O Ολλανδός αρχιτέκτονας βλέπει τη διάθεση της τεχνολογίας να γεννά την ανάγκη να τεθεί η αρχιτεκτονική σε κίνηση, να ανταποκρίνεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Το επόμενο βήμα είναι η ανάπτυξη του δέρματος. Τώρα θέλουμε το δέρμα να είναι ανώμαλο, απτό και βαθύ. Η πρόοδος προς ένα πραγματικά ευέλικτο τρισδιάστατο δέρμα μας καταδεικνύει ένα επόμενο λογικό βήμα. Ο Oosterhuis προβλέπει πως αυτό θα συμβεί όταν το στατικό ανώμαλο δέρμα μετατραπεί σε μια υπερ-επιφάνεια μιας έξυπνης επιδερμίδας διασύνδεσης. Επιδερμίδα διασύνδεσης: το σώμα επικοινωνεί μέσω μιας αισθητηριακής επιδερμίδας. Το σώμα νοιώθει, ακούει, μυρίζει, βλέπει και δοκιμάζει. Το κτιριακό σώμα θα ενεργεί κατά πολύ σαν ένα βιο-σώμα. Η αισθητηριακή επιδερμίδα μεσολαβεί μεταξύ των περιβαλλοντικών συνθηκών-εξωτερικών και εσωτερικών- αποτελεί τη συνθετική οντότητα του κτιριακού σώματος. Είναι μια ευφυής μεμβράνη , που προστατεύει το κτιριακό σώμα σαν κύτταρο. Είναι η διασύνδεση μεταξύ του σώματος και του περιβάλλοντος, μεταξύ του σώματος και του χρήστη.

Η  επιδερμίδα γίνεται μια σε βάθος προγραμματισμένη υπερεπιφάνεια.[47] Υπερσωμα η φύση του βάθους της υπερεπιφάνειας δεν είναι το ίδιο με αυτό του 3D bump map skin. Και τα δύο περιέχουν την ίδια επιθυμία να κερδίσουν συναισθηματικό βάθος βυθιζόμενα στην επιφάνεια. Το bump map skin ενεργοποιεί τους απτούς αισθητήρες των χρηστών, η αισθητηριακή επιδερμίδα προσκαλεί τους χρήστες να γίνουν μέρος ενός διαφορετικού κόσμου, ενός virtual-ψηφιακού κόσμου, ο οποίος προεκτείνει τον καθημερινό φυσικό τους κόσμο. Η υπερεπιφάνεια εμπεριέχει το χρήστη με μια διαδραστική σχέση. Δε δίνει μόνο, αλλά λαμβάνει πληροφορία. Η αρχιτεκτονική γίνεται ένα μέσον pull and push , όπως είναι το διαδίκτυο σήμερα. Τα νέα κτίρια θα σχεδιάζονται έτσι, ώστε να δίνουν το παρόν στο διαδίκτυο ( παγκόσμιος, δικτυακός τόπος/global site, web site) και στη φυσική τοποθεσία τους (τοπικός, κτιριακός τόπος/local site, building site). Η αρχιτεκτονική προσαρμόζεται, προκειμένου να γίνει το μέσον συγχώνευσης του φυσικού  και του ψηφιακού. Σε μία επαυξανόμενη συναίσθηση του «εδώ και τώρα». Το κτιριακό σώμα γίνεται το υπερσωμα. Εγκαθίσταται ένας υπερσύνδεσμος μεταξύ φυσικών και ψηφιακών κόσμων, μεταξύ της φαντασίας και του απτού, μεταξύ εδώ και του τώρα, εσένα και εμένα, οπουδήποτε και οποιοσδήποτε κι αν είσαι.

Data-driven (καθοδηγούμενα από πληροφορίες) υπερ-σώματα.  Η συγχώνευση του πραγματικού και του δυνητικού δε θα περιορίζεται σε ροές οπτικής και ακουστικής πληροφορίας. Οι data-driven δομές –κατασκευές θα είναι ικανές να προσαρμόζονται φυσικά στις εναλλασσόμενες συνθήκες. Μια data-driven κατασκευή μπορεί να αλλάξει σχήμα σε πραγματικό χρόνο. Τα υπερ-σώματα θα είναι προγραμματισμένα και επαναπρογραμματιζόμενα, συνεπώς το κτίριο καθ’αυτό δε θα αντιπροσωπεύει πια κάποια ιδανική ή ειδική ιδεολογία. Το πρόγραμμα θα φέρει το περιεχόμενο, ενώ το κτίριο θα λειτουργεί ως ένα όχημα που θα μεταδίδει το περιεχόμενο. Το υπερ-σώμα θα προσαρμόζεται, σε μορφή και σε περιεχόμενο, σε διαφορετικά επίπεδα.

Βλέπουμε λοιπόν τη συγκρότηση μιας επιδερμίδας, η οποία αποτελεί μέσον διασύνδεσης φυσικού και ψηφιακού. Σε αυτήν την κατεύθυνση αναπτύσσονται ποικίλες προσεγγίσεις, συντηρητικές, ακραίες, συγκρατημένες, κριτικές, αιρετικές. Παρατηρείται μια ροή νέων ιδεών και θεωριών. «η μορφή ακολουθεί τη λειτουργία»-form follows function αντικαθίσταται από το «η μορφή επιτρέπει τη λειτουργία»-form allows function. Τα ψηφιακά δέρματα απασχολούν όλο και πιο πολύ τους αρχιτέκτονες. Ο Jean Nouvel και ο Toyo Ito αρχίζουν προσανατολίζονται  σε μια ένταξη της έννοιας του «δέρματος» στην αρχιτεκτονική.

“Η αρχιτεκτονική , ως επιδερμίδα, πρέπει να είναι ευλύγιστη και ευέλικτη όπως το «δέρμα» μας και να είναι ικανή να ανταλλάσσει πληροφορίες με τον εξωτερικό κόσμο. Η αρχιτεκτονική ντυμένη σε μια τέτοια μεμβράνη, θα έπρεπε να αποκαλείται ένα ενδιάμεσο κοστούμι.” Toyo Ito,1994[48]

 Ο Antonio Saggio σε ένα πιο γενικό πλαίσιο, επιχειρεί να ερμηνεύσει την ενδεχόμενη επίδραση στην αρχιτεκτονική μέσω της διαδραστικότητας.[49]

«Η διαδραστικότητα στην αρχιτεκτονική συνίσταται σε τουλάχιστον τρία διαφορετικά είδη  με όλο και περισσότερα επίπεδα πολυπλοκότητας. Το πιο πολύπλοκο από αυτά είναι η φυσική διαδραστικότητα, η οποία και περιέχει τα υπόλοιπα δύο. Η φυσική διαδραστικότητα έχει να κάνει με μια αρχιτεκτονική που αλλάζει μόνη της. Εκεί υπάγονται τα έξυπνα περιβάλλοντα που μετατρέπονται ανάλογα με τις καταστάσεις. Ακολουθεί η διαδραστικότητα που αφορά στο συνδυασμό φυσικού και ψηφιακού με τις σχετικές επερχόμενες προεκτάσεις. Τέλος, η ίδια η διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού αναφέρεται στη διαδραστικότητα. Τα παραπάνω τρία είδη διαδραστικότητας περιγράφουν ένα νέο πλαίσιο για την αρχιτεκτονική, το οποίο αποκαλείται από τον Saggio “Νεά υποκειμενικότητα’, παραφράζοντας την «Νέα αντικειμενικότητα» του Walter Gropius για το μοντέρνο κίνημα. Η νέα υποκειμενικότητα , μας αποδεσμεύει από την αντικειμενικότητα των αναγκών μας, και μας καλεί στην υποκειμενικότητα των επιθυμιών μας. Για τον Markos Novak, έναν από τους πρωτοπόρους στην ψηφιοποίηση της αρχιτεκτονικής, η μελλοντική ψηφιακή αρχιτεκτονική , εντός και εκτός του υπολογιστή, θα είναι ζωντανή, θα ανταποκρίνεται στο περιβάλλον, στους χρήστες, και στις ίδιες τις ανάγκες της., θα εξελίσσεται και θα μαθαίνει κυριολεκτικά. Οι αρχιτέκτονες δε θα σχεδιάζουν μορφές κατευθείαν, αλλά θα σχεδιάζουν τις συνθήκες και τους κανόνες, μέσα από τους οποίους θα αναδύονται μορφές και συμπεριφορές. Αλλά οι διακρίσεις μεταξύ εντός και εκτός, δυνητικού και ενεργού, του βιολογικού και του μηχανικού, του κτίριο και του σώματος, του σώματος και του νου,  θα εξασθενίσουν όσο θα συνδέουμε μεθοδικά τα πάντα με τα πάντα.[50]

 Είναι γεγονός πως βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο από μια σημερινή κατάσταση πραγμάτων σε μια μελλοντική[51], στην οποία πιθανολογείται να εφαρμοστούν τα παραπάνω. Ωστόσο τα πάντα είναι ρευστά, αφού η αρχιτεκτονική βρίσκεται σε ένα στάδιο προσέγγισης της νέας πραγματικότητας. Μέχρι να επέλθει η κατάκτηση των νέων δεδομένων και κατ’επέκταση η ουσιαστική αξιοποίηση τους,, η αρχιτεκτονική κοινότητα προβληματίζεται, οραματίζεται, πειραματίζεται. Οι θέσεις και οι απόψεις αρχιτεκτόνων  που διερευνούν πρακτικά και θεωρητικά τη μεταβολή που επιφέρουν η τεχνολογία και πληροφορία, αναδιαμορφώνονται συχνά και εξελίσσονται. Επιδιώκεται η σύνθεση όλων των συνιστωσών που συγκροτούν το νέο πεδίο δράσης του αρχιτεκτονικού έργου, προκειμένου να οδηγηθούμε σε μια ειλικρινή διαχείριση των μέσων που μας δίδονται. Σε μια τέτοια πορεία μια βιομορφική αρχιτεκτονική δεν είναι μονόδρομος. Σε μια βιομιμητική προσέγγιση, ο βιολογικός τρόπος ανάπτυξης της αρχιτεκτονικής σύνθεσης μετατρέπεται απευθείας σε ένα βιολογικό τρόπο ανάπτυξης της αρχιτεκτονικής  μορφής. Ωστόσο, μιλώντας για κτίρια με «γονίδια», όπου ο παραμετρικός προγραμματισμός τους συντελείται με τη χρήση γενετικών αλγορίθμων, παρουσιάζονται σημαντικές αρετές για το σχεδιασμό, οι οποίες δύναται να εφαρμοστούν ξεχωριστά από μια μορφολογική προσέγγιση.

Αν επαναφέρουμε τη ρήση του  Frederic Nantoy, διαπιστώνουμε πως η ουσία δεν έγκειται στη μορφή,

«Η αρχιτεκτονική δεν ορίζεται πια από το χώρο που προτείνει, αλλά από τον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών που προσφέρει, από την ιδιότητά της να μετατρέπεται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, να αποδέχεται τα πάντα χωρίς να αντιφάσκει. Το κτίριο από μόνο του γίνεται υπηρεσία , με την αξία του να συνδέεται με τη δυνατότητα να ανταποκρίνεται στο μέγιστο αριθμό απαιτήσεων.»[52]

Η αναγγελία αυτής της αρχιτεκτονικής μας θέτει όλους σε εγρήγορση και σε αναμονή. Ο Ηλίας Ζέγγελης λέει: «Δεν έχω εικόνες. Οι εικόνες αυτές περιμένω να μας έρθουνε από τις νεότερες γενεές.»[53]

 Τα νέα υλικά καλούνται να διαδραματίσουν έναν καθοριστικό ρόλο στη «δημιουργία» αυτών των εικόνων. Τα καινοτόμα υλικά συνιστούν το φορέα έκφρασης της αρχιτεκτονικής που αναγγέλλει ο Nantoy. Συγκροτούν το μέσο διασύνδεσης φυσικού και ψηφιακού , ενεργού και δυνητικού, του αυλού της διαχείρισης της πληροφορίας και της υλικότητας της αρχιτεκτονικής. Οι νέες λειτουργίες, οι νέες προγραμματικές υπηρεσίες, ο κυβερνοχώρος, η μεταβλητότητα, ο παραμετρικός σχεδιασμός, η διαδραστικότητα συγκεντρώνονται και εκτονώνονται στα υλικά, τα οποία ως δυνητικά, δεν περιορίζονται σε μια μονοσήμαντη συμβολή, αλλά εξελίσσονται παράλληλα με τις δυναμικές που απορροφούν.

Τα υλικά είναι δυνητικά, και γιατί προκύπτουν μέσα από μια πορεία εξελικτική-δυνητική. Τα συμβατικά υλικά βελτιώνονται και δέχονται επανενισχύσεις, προκειμένου να αποδώσουν καλύτερα και να παρουσιάσουν νέα χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια η λογική  βελτίωσης συνίσταται στην ανάπτυξη νέων υλικών. Η σύνθεση ως διαδικασία παραγωγής ισοδυναμεί με το συνδυασμό υλικών, προκειμένου να παραχθεί ένα νέο σύνθετο υλικό, το οποίο και αναδεικνύει νέες ποιότητες. Η σύνθεση λειτουργεί ως μέσον πειραματισμού και έρευνας νέων, απρόσμενων αποτελεσμάτων. Αυτή η δημιουργική και συνθετική ροή συμπαρασύρει την πληροφορία, σημαντική παράμετρο της εποχής μας. Έχουμε τη σύνθεση ύλης και πληροφορίας. Τα υλικά αποκτούν ευφυΐα και κατ΄επέκταση ένα βαθμό ελευθερίας. Η διαδραστικότητα των υλικών είναι γεγονός, τα έξυπνα υλικά φέρουν και διαχειρίζονται πληροφορία.

Οδηγούμαστε στη δυνητικοποίηση των υλικών. Εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια αποκωδικοποίησης των νέων δεδομένων. Η δυνητικοποίηση έχει να κάνει με μία διαρκή αναπροσαρμογή στις εκάστοτε καταστάσεις. Τα δυνητικοποιημένα υλικά σε συνδυασμό με ένα δυνητικό σχεδιασμό, ενεργοποιούνται σε πραγματικό χρόνο. Η σταθερότητα των υλικών αντικαθίσται από ένα μεταβολικό κύκλο επαναπροσδιορισμού και επαναπροσαρμογής.

Η δυνητικοποίηση των υλικών προσφέρει την υποδομή, ώστε να απορροφηθούν οι αποσταθεροποιητικές τάσεις. Η αντιμετώπιση των σύνθετων – ευφυϊών υλικών ως δυνητικοποιημένα, αντεπεξέρχεται εν δυνάμει σε  μια αναγγελθείσα απουλοποίηση της καθημερινότητάς μας.

 «Τη στιγμή που η ηλεκτρονική επανάσταση φαίνεται να λειώνει ότι είναι στερεό -να εξαφανίζει κάθε αναγκαιότητα για συγκέντρωση και φυσική συσσωμάτωση..» R.K.[54]

….τα υλικά δύναται να ανταποκριθούν σε μια αποσταθεροποιητική δυναμική , εφόσον «περιέχουν» τις ίδιες χρονικές και τοπικές ποιότητες με  αυτή. Η δυνητικοποίηση των υλικών, ήδη τα καθιστά ενεργό μέρος αυτής της δυναμικής. Δεχόμαστε και αναφερόμαστε πλέον σε ένα νέο πολιτισμό, στον οποίο η πληροφορία διαχέεται και λειτουργεί ως καταλύτης για τη δυνητικοποίηση των αντικειμένων. Το φυσικό και το ψηφιακό συνυπάρχουν και οφείλουμε να καθορίσουμε τον τρόπο διασύνδεσής τους. Τα μέσα για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο διατίθενται, ωστόσο δεν θα έπρεπε να αγνοήσουμε τον κίνδυνο που ελλοχεύει να παρασυρθούμε και να «κατακτηθούμε» από τα νέα μέσα. Η υπόταξη των τεχνολογιών της πληροφορίας σε μια αρχιτεκτονική εικονική δεν είναι σίγουρα το ζητούμενο. Επίσης, η διαχείριση τους από ένα σύστημα αρχιτεκτόνων-αστέρων μας προβληματίζει. Η δυνητικοποίηση των υλικών και η δυνητικοποίηση του αρχιτεκτονικού χώρου είναι εξ ορισμού αντίθετη σε μια αρχιτεκτονική του συρμού και του εντυπωσιασμού, αντίθετη σε μια αρχιτεκτονική που γίνεται για αρχιτέκτονες. Η δυνητικοποίηση και η διαδραστικότητα δίνει στο χρήστη τη δυνατότητα να διαμορφώνει το χώρο του σε πραγματικό χρόνο, ανάλογα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες του. Ο αρχιτέκτονας διαμορφώνει το πλαίσιο και ο χρήστης ενεργοποιεί το περιβάλλον του. Η νέα υποκειμενικότητα είναι εν δυνάμει ανθρωποκεντρική.

 

 


[1] UN Studio, move ,  publisher UN studio & Goose Press, Amsterdam, 1999, τευχος techniques, σελ. 15

[2] Els Zijlstra, Future Materials for architecture and design,  Materia, Rotterdam, 2002, σελ.2

2 Els Zijlstra, Future Materials for architecture and design,  Materia, Rotterdam, 2002, σελ.2     

[3] Johan Bettum, “Skin Deep- Polymer Composite Materials in Architecture”, Contemporary Techniques in Architecture, A.D. Vol 72 No 1 Jan 2002 , Wiley Academy, σελ.74

[4] οπ. π. , σελ.75

[5] Emanuelle Bourlier/ Christian Mitman/ Andreas Froech, “Material Effect”, Versioning: Evolutionary Techniques in Architecture, A.D. Vol.72 No.5 Sept/Oct 2002, Wiley Academy, σελ. 35

  [6] Toshiko Mori, immaterial/ultramaterial  ,Harvard Design School/ George Braziller Publisher, 2002, σελ.40-46

 [7] Michael Weinstock, “Soft materials Strong structures”, Poetics in Architecture, A.D. Vol. 72 No.2 Mar 2002, Wiley Academy, σελ.119

[8] Els Zijlstra, Future Materials for architecture and design,  Materia, Rotterdam, 2002, σελ.31

[9] Ellen Lupton, Skin, surface substance + design , Princeton Press, σελ. 99

[10] Susan Kolatan and William Mc Donald, “Lumping”, Contemporary Techniques in Architecture, A.D. Vol 72 No 1 Jan 2002 , Wiley Academy, σελ.77-83

 [11] Bernadette Bensaude-Vincent, “Eloge du mixte/ Eulogy to mix“, material matters /Techniques & architecture, 05/2000

  [12] http://www.designinsite.dk

[13] Bernadette Bensaude-Vincent, “Eloge du mixte/ Eulogy to mix“, material matters /Techniques & architecture, 05/2000

[14] Francesco De Luca / Marco Nardini, BEHIND THE SCENES Avant-garde Techniques in Contemporary Design, Birkhauser, Basel-Boston-Berlin, 2002, σελ. 55

[15] Francesco De Luca / Marco Nardini, BEHIND THE SCENES Avant-garde Techniques in Contemporary Design, Birkhauser, Basel-Boston-Berlin, 2002, σελ.58

[16] οπ. π. , σελ.61

[17] Jane Lewis, “  Building ‘skin’ tipped as material of the future”, ΒUILDING DESIGN, No. 1326, 1997 Oct 24, σελ  2

[18] John Thackara, “Smart Matters”, 2003 ,http://www.doorsofperception.com

[20] Ali Rahim, “ Potential Performative Effects”, Contemporary Techniques in Architecture, A.D. Vol 72 No1 Jan 2002 , Wiley Academy, σελ. 53-63

[21] http://www.doorsofperception.com / John Thackara, “Smart Matters”, 2003

[22] Μεγάλος Αδερφός : αρχιτεκτονική και παρακολούθηση, ΕΜΣΤ 2002, σελ. 79-85

[24] Transurbansim, V2 Publishing/Nai Publishers, Rotterdam, 2002, σελ. 78-85

[25] Francesco De Luca / Marco Nardini, BEHIND THE SCENES Avant-garde Techniques in Contemporary Design, Birkhauser, Basel-Boston-Berlin, 2002, σελ.75

[26] Pierre Levy, Δυνητική πραγματικότητα (Realite virtuelle) , Eκδοσεις Κριτική,σελ.21

[27] οπ. π. , σελ.23

[28] Pierre Levy, Δυνητική πραγματικότητα (Realite virtuelle) , Eκδοσεις Κριτική,σελ.24-25

[29] οπ. π., σελ. 25-26

[30] οπ. π., σελ 15

[31] οπ. π., σελ 16

[32] Pierre Levy, Δυνητική πραγματικότητα (Realite virtuelle) , Eκδοσεις Κριτική, σελ. 177

[33] William Massie, “Remaking in a Post-Processed Culture”, Versioning: Evolutionary Techniques in Architecture, A.D. Vol.72 No.5 Sept/Oct 2002, Wiley Academy, σελ.56

[34] οπ.π. σελ.57, από : Marshall Mc Luhan, Understanding Media, MIT Press, 1999, σελ. 349

[35] οπ. π. σελ. 57

[36] William Massie, “Remaking in a Post-Processed Culture”, Versioning: Evolutionary Techniques in Architecture, A.D. Vol.72 No.5 Sept/Oct 2002, Wiley Academy, σελ.57

[37] οπ.π. σελ.57, από : Marshall Mc Luhan, Understanding Media, MIT Press, 1999, σελ. 349

[38] οπ.π. σελ. 56, από : Paul Virilio, A Landscaoe of Events, MIT Press, 2000, σελ. 10

[39] Pierre Levy, Δυνητική πραγματικότητα (Realite virtuelle) , Eκδοσεις Κριτική, σελ. 15

[40] οπ.π. , σελ. 123

[41] οπ. π. ,σελ 189-190

[42] Anna Dyson, “Recombinant Assemblies”, Versioning: Evolutionary Techniques in Architecture, A.D. Vol.72 No.5 Sept/Oct 2002, Wiley Academy, σελ.61

[43] Greg Lynn, Folds bodies & blobs, books by architects, Brussels, 1998, σελ. 37

[44] οπ. π. σελ. 12

[45] οπ. π. σελ. 43, από : Gilles Deleuze, Bergsonism, New York, 1991, σελ. 38

[46] Kas Oosterhuis , Architecture goes Wild,  010 Publishers, Rotterdam 2002, σελ. 101

[47] Kas Oosterhuis, “Peaux reactives/ Smart skins for the hyperbody“ , material matters /Techniques & architecture, 05/2000

[48] Derrick de Kerckhove, The Architecture of Intelligence, Birkhauser, Basel-Boston-Berlin, 2001, σελ.65

[49] Antonio Saggio, “New Subjectivity : Architecture between Communication and Information, http://www.a-matter.de/digital-real/

[50] Markos Novak, “Liquid~, Trans~, Invisible~ : The Ascent and Speciation of the Digital in Architecture. A Story, http://www.a-matter.de/digital-real/

[51] Δημήτρης Παπαλεξόπουλος, “(Θεωρητικές) κατασκευές γύρω από την εξαφάνιση (διαφυγή) των τεχνικών αντικειμένων, / http://www.ntua.gr/archtech/

[52] Francesco De Luca / Marco Nardini, BEHIND THE SCENES Avant-garde Techniques in Contemporary Design, Birkhauser, Basel-Boston-Berlin, 2002, σελ.75

[53] Ηλίας Ζέγγελης, Αρχιτεκτονική και Προπαγάνδα, διαλέξεις αρχιτεκτόνων στο Ε.Μ.Π., εκδόσεις futura , 2003, σελ. 43

[54] Δημήτρης Παπαλεξόπουλος, “(Θεωρητικές) κατασκευές γύρω από την εξαφάνιση (διαφυγή) των τεχνικών αντικειμένων, / http://www.ntua.gr/archtech/  , από : OMA, Rem Koolhaas, Bruce Mau, S,M.L.XL, Monacelli Press